DATABANK VILVOGRAPHIA

STRATEN – PLEINEN – PLAATSEN

BROEK

Ligging: wijk

De wijk wordt min of meer begrensd door de gemeentegrens met Machelen (spoorweg Brussel-Mechelen), de Stad Brussel (Neder-Over-Heembeek/Buda) en het kanaal Brussel-Zeeschelde.

Ingevolge besluit van het College van Burgemeester en Schepenen van de stad Vilvoorde op 15/10/2001 en bekrachtigd door de gemeenteraad behoren volgende straten administratief tot de wijk Broek: Opsomming straten: Begrensd door: kanaal-Vuurkruisenlaan-Heldenplein-Schaarbeeklei-gemeentegrens Brussel-kanaal

Opsomming straten: Brentastraat (Louis); Broekstraat; Budasteenweg; Debackerstraat (Willem); Diegemstraat; Gillekensstraat; Harensesteenweg; Havenstraat; Herlaerstraat; Kasteelstraat; Machelenstraat; Marie-Joséwijk; Rondeweg; Schaarbeeklei (even nummers); Schaarbeeklei (oneven nummers) van Parkstraat tot gemeentegrens; Sluisstraat; Steenkaai; Trawoolstraat

Ondertussen (tot en met 2025) zijn er een aantal straten (straatnamen) bijgekomen: Balotstraat (Laure), Broekplein, Fonteyneweg, Kruittuin, De Bockstraat (Frédor), Zennebroekweg, Zenneweg, Correctiedreef, Brabantplein, Maria-Theresialaan, Dewezplein (Laurent-Benoit)

Coördinaten:

Lambert 72
153 710,96 m
178 329,04 m
Lambert 2008
653 709,71 m
678 329,96 m
WGS84 DMS
50°54'54,99" NB
4°25'17,49" OL
WGS84 graden
50,915274°
4,421525°
Web Mercator
492 201,87 m
6 606 320,27 m

📍 Bekijk locatie op OpenStreetMap

Toponymie

De benaming Broek verwijst naar een moerassig gebied, een strook grond langs een rivier dat geregeld overstroomt en ’s winters onder water blijft staan Een kaart van Michiel Florent Van Langren uit 1663 vermeldt: “Alle deese bemden tot Vilvorden toe sijn alle wynters onder water”. Op deze kaart staan alle “natte gronden” aangeduid: zo goed als de gehele wijk. Als oudste benamingen vinden we de Brusselsche of Vilvordsche bempden terug: deze strekten zich uit van aan de stadsmuren tot aan de steenweg naar Diegem. Dit waren gemene gronden, gronden die eigenlijk aan niemand bijzonder toebehoorden, maar aan de hele gemeenschap. Omdat ze ’s winters overstroomden waren ze te nat voor intensieve landbouw, maar ze hadden een andere belangrijke functie namelijk gras- of hooiland. ’s Winters zette de Zenne een vruchtbare sliblaag af en in de zomer werd er gemaaid. Het belang van dergelijke beemden voor een gemeenschap kan moeilijk overschat worden. De bewoners van Vilvoorde, Diegem, Machelen en Brussel gebruikten deze gemene gronden niet alleen voor het hooi, maar ze werden ook intensief gebruikt om de paarden, runderen, schapen, varkens, ganzen, etc. te weiden. Deze gronden waren blijkbaar zo belangrijk voor Vilvoorde dat het beheer ervan in de middeleeuwen aan een bijzonder ambtenaar werd toevertrouwd.

Broek
Broek
Cartesius – Michiel Florent Van Langren 1663

Het Nederlandse woord broek werd afgeleid uit het Germaanse brôka, dat ‘moeras’ betekent. Broektoponiemen verwijzen dan ook vaak naar laaggelegen en vochtige gronden die zich in de nabijheid van beken en rivieren bevinden. Die vochtigheid van de broeken bevorderde de groei van natuurlijke grassen die op geschikte tijdstippen (vooral tijdens de zomermaanden) gemaaid konden worden. Zo hadden de broeken lange tijd een functie die het midden hield tussen natuur- en cultuurland. Toen in de 11e en 12e eeuw de nood aan bebouwbare gronden groter werd, begon men ook de minder geschikte en marginale gronden, waaronder de broeken, te ontginnen. Men trachtte de kwaliteit van de grond te verbeteren met primitieve draineringtechnieken zoals het aanplanten van bossen om de afwatering te bevorderen en de bodem droger te maken. Op deze manier konden de ontwaterde broekbodems niet enkel gehooid worden, maar ook gebruikt worden als graasweide voor het vee. Tot de late middeleeuwen waren de broeken vermoedelijk gemene of gemeenschappelijke gronden die door de hele gemeenschap gebruikt konden worden voor collectieve beweiding en als hooiweide.

Historiek

De plaatsnaam ’t Broek lag in de 17de eeuw echter ook aan de basis van een wat meer wansmakelijke en bespottelijke bijnaam van “broekschijter” voor een inwoner van Vilvoorde in plaats van het alom gekende “pjeirefretter”. Een gravure van Mechelse oorsprong (linkerbovenhoek) stelt namelijk een gehurkte Vilvoordenaar voor die dringend zijn behoefte deed. De tekening is onduidelijk in welke omgeving (kasteel, kerk, vesten, …?) dit gebeurt. Een bijkomend versje (dat deel uitmaakt van een langer geheel) werd aan de tekening gelinkt en luidt als volgt:

‘ Vilvord dat wilt oock wat seggen
Dat s’hun Broeck eerst volg gaen leggen
Zoo als hun voorsaeten deên
Dat sij laeten ons met vreên.’

Bron: ‘Nederlandsche volkshumor op stad en dorp, land en volk’ door Jozef Cornelissen (1929) met verwijzing (Id., 252) naar ‘Les sobriquets des communes belges’ door J.-Th. De Raadt (1903).
J. Nauwelaers Histoire de Vilvorde II blz 633 voetnoot 27

Broek
Malines jadis et aujourd’hui door L. Godenne 1908

Bronnen

  • Samenvattende historiek — ‘Jona Broothaers’ (2012)
  • De benaming Broek verwijst naar een moeras, een stuk grond langs de rivier dat geregeld overstroomt en ’s winters onder water blijft staan (de omgeving van het vroegere sas, zoals de huidige Sluisstraat werd ook de wijk Drie Fonteinen genoemd, dus niet enkel de overzijde!). Cfr. Kaart met het project Van Langren: op het bovenste prentje staat: “Alle deese bemden tot Vilvorden toe sijn alle wynters onder water”. Op de grote kaart staan alle “natte gronden” aangeduid: heel het Broek dus. Als oudste benamingen vinden we de Brusselsche of Vilvordsche bempden terug: strekten zich uit van aan de stadsmuren tot aan de steenweg naar Diegem. Dit waren gemene gronden, gronden die aan niemand bijzonder toebehoorden, maar aan de hele gemeenschap. Omdat ze ’s winters overstroomden waren ze te nat voor intensieve landbouw, maar ze hadden een andere belangrijke functie: gras- of hooiland. ’s Winters zette de Zenne een vruchtbare sliblaag af en in de zomer werd dit gemaaid. Het belang van dergelijke beemden voor een gemeenschap kan moeilijk overschat worden. De bewoners van Vilvoorde, Diegem, Machelen en Brussel gebruikten deze gemene gronden niet alleen voor het hooi, maar het werd ook intensief gebruikt om de paarden, runderen, schapen, varkens, ganzen, etc. te weiden. Deze gronden waren blijkbaar zo belangrijk voor Vilvoorde dat het beheer ervan in de middeleeuwen aan een bijzonder ambtenaar werd toevertrouwd.
    De Zenne is dus uiterst belangrijk geweest voor de ontwikkeling van het Broek. Tot het graven van het kanaal was de Zenne de belangrijkste verbindingsweg met Brussel: vooral voor de steenhandel was dit uiterst belangrijk. De Zenne overstroomde eeuwenlang elke winter. Maar van zodra er zich mensen gingen vestigen waren die overstromingen niet langer gewenst en zeker niet naarmate de Zenne meer en meer vervuild werd. De industrie was zich meer en meer langs de Zenne gaan vestigen omdat ze water nodig hadden voor hun stoommachines en ook de “oude” industrie, zoals brouwerijen, leerlooierijen en watermolens, hadden water nodig. Het vuil water werd opnieuw geloosd in de Zenne. Het gevolg? Periodes waarin de Zenne bijna droog stond waardoor de Zenne nog harder stonk dan anders. Op het einde van de 19e eeuw, begin van de 20e eeuw werden de Woluwe en de Trawool stelselmatig overwelfd, zodat momenteel enkel de Zenne nog deels bovengronds stroomt. Dat gebeurde omwille van de openbare gezondheid: vanaf de helft van de 19e eeuw stak er groot protest op tegen de vervuiling van de Zenne en een aantal grote cholera-epidemieën in de 19e eeuw zetten het probleem op de agenda. Door de vestiging van steeds meer industrie langs de oevers van de Zenne nam ook het debiet van de rivier af en kon er eigenlijk niet meer gesproken worden van een bevaarbare waterloop (zoals de Zenne vandaag nog altijd geklasseerd wordt).
    Als wijk (met veel bewoning) gaat het Broek niet veel verder terug dan het einde van de 19e eeuw – begin van de 20e eeuw. Voor het slopen van de stadsmuren halverwege de 19e eeuw lag dit gebied grotendeels buiten de Vilvoordse stadsvesten en kon het enkel bereikt worden langs de Koepoort. Wat verder richting Zenne (en deels over de Zenne) lag het grote hertogelijke kasteel dat gesloopt werd in de 18e eeuw voor de bouw van het Tuchthuis. De belangrijkste ontsluitingsweg richting Brussel was de Harensesteenweg en verder uiteraard langs het water over de Zenne (in de middeleeuwen de belangrijkste handelsroute met Brussel) en, vanaf de 16e eeuw, het kanaal. Vanaf 1851 werden de stadsvesten en –poorten stelselmatig gesloopt om stadsuitbreiding toe te laten.
    De sloop van de stadsvesten was broodnodig. In de periode 1846-1880 kwamen er in Vilvoorde een drietal industrietakken tot grote ontwikkeling: de scheikundige nijverheid, de voeding en de textielsector. Daarnaast won ook de metaalverwerkende sector aan belang. Aanvankelijk vestigden de meeste nieuwe industrieën zich binnen de stadsmuren, maar rond 1880 was er geen plaats meer binnen de stadskern. Rond de eeuwwisseling werd het gebrek aan vestigingsplaatsen acuut en zag men zich verplicht naar nieuwe mogelijkheden uit te kijken. De uitbouw van de Willebroekse vaart in het laatste decennium van de 19e eeuw bood aan het stadsbestuur de mogelijkheid om een nieuwe nijverheidszone uit te bouwen. Hoewel de eerste plannen voor de vernieuwing van het kanaal al van 1892 dateerden, konden de eigenlijke werken aan het kanaal pas van start gaan rond 1900. Het stadsbestuur greep die kans aan om een nieuwe industriezone aan te leggen tussen het kanaal en de spoorweg Brussel-Antwerpen: het Broek. In het begin van de 20e eeuw startte het stadsbestuur met de uitbouw van de nodige infrastructuur voor deze zone. Naast het aansluiten op het water-, elektriciteits- en rioleringsnet omvatte die investeringen ook het trekken van een nieuwe laan: de Schaarbeeklei. De Schaarbeeklei zou dwars door de wijk Broek lopen. De eerste ontwerpen voor die nieuwe laan werden al in 1902 opgesteld door stadsarchitect Jean Hauwaert (een leerling van Horta). Voor de aanleg van de Schaarbeeklei werd o.a. het oude begijnhof rond de kerk gesloopt. Het begijnhof, een echte stadskanker pal in het centrum van Vilvoorde, was allang een doorn in het oog van het liberale stadsbestuur. De eigenlijke infrastructuurwerken zouden pas in 1904 van start gaan. Na voltooiing zou de Schaarbeeklei al snel de Harensesteenweg (in 1893 verlegd, verbeterd en gekasseid) vervangen als belangrijkste verbindingsweg met Brussel. Verder werd er ook een spoorlijn ingeplant die de industrieën verbond met het rangeerstation van Haren. De eerste industriële inplantingen dateren echter pas van 1912-1913, maar hun groei werd uiteraard gefnuikt door Wereldoorlog I. Pas na de oorlog kon de industriezone zich ten volle ontwikkelen. Belangrijke bedrijven zoals Fondu, Les Fonderies Bruxelloises (Fobrux), Ca-Va-Seul en Renault zouden zich hier vestigen.
    Een rechtstreeks gevolg van die uitbreiding van de arbeidsmogelijkheden is een explosieve bevolkingsgroei (1880: 8141 inwoners; 1890: 11138 inwoners; 1900: 12992 inwoners; 1910: 16126 inwoners) én een sterke toename van de arbeidersklasse in het Vilvoordse straatbeeld. Aanvankelijk gebeurde die uitbreiding van de bevolking, net zoals het geval was voor de industrie, binnen de vroegere stadsmuren, waardoor er een aantal beluiken en stadskankers (zoals o.a. het begijnhof) ontstonden die het stadsbestuur liever kwijt dan rijk was. Door het slopen van de vesten kon de stad zich gemakkelijker uitbreiden en de bewoningskernen groeiden langzaam uit de oude wallen met het ontstaan van nieuwe wijken zoals Far-West, Faubourg en dus ook het Broek. Dat zien we goed als we een blik werpen op de Vandermaelen kaart, een pre-kadastrale kaart van ca. 1837, waarop op dat ogenblik amper bebouwing te zien is in het gebied van het Broek.
    Het belangrijkste nadeel van het Broek was de moerassige ondergrond. Om op die gronden fabrieken te kunnen bouwen moesten bedrijven beroep doen op zeer gespecialiseerde bouwondernemingen die gewoon waren om te bouwen op heel natte gronden. Nu nog pompen een aantal firma’s water uit de grond.

  • Rijksarchief — ‘Verkoop Nationale Goederen’ (1798)
  • ‘prairie communale de Vilvorde, appellé het Broeck’

  • Kadastraal Plan — (1812)
  • ‘Broek of Brouck’

  • Het Broek van 1938 tot 2000 — ‘Onbekend Vilvoorde’ Karel Weyn (2019)
  • Broek
    Broek

  • Post-of zichtkaarten / luchtfoto's
  • Broek luchtfoto
    Broek luchtfoto
    Broek luchtfoto
    Broek luchtfoto
    Broek luchtfoto

  • Pers
  • Broek pers
    Het Laatste Nieuws - 17/10/1990
    Broek pers
    Het Volk - 06/11/1990
    Broek pers
    Het Laatste Nieuws - 04/10/1997

← Terug naar databank