DATABANK VILVOGRAPHIA

STRATEN – PLEINEN – PLAATSEN

KATTESTRAAT

Type: verdwenen straatnaam
Ligging: Centrum De Kattestraat was een zijstraat van de Leuvensestraat (de Meer), en maakte de verbinding met de Riddersstraat en de Toekomlststraat (Achterstraat). Bij de aanleg van de Nowélei (Jean Baptiste) (+/- 1900) is deze straat volledig verdwenen.

Coördinaten:

Lambert 72
154 090,52 m
179 813,05 m
Lambert 2008
654 089,09 m
679 814 m
WGS84 DMS
50°55'43,00" NB
4°25'36,98" OL
WGS84 graden
50,928611°
4,426939°
Web Mercator
492 804,57 m
6 608 675,59 m

📍 Bekijk locatie op OpenStreetMap

Historiek

Huidige naam: verdwenen sedert +/- 1900
Oude naam: Kattestraat (zie eveneens Kattestraete, Cattestraete)

Oorsprong:
Bron: Van Durme, L., (2021) “Ridderstraat en Kattenstraat”, Handelingen van de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie 93(1), 423–449.

Zie ook Riddersstraat

Het element kat en in het bijzonder de naam Kattenstraat heeft de aandacht van veel toponymisten gewekt: na Jan Lindemans (1932), boog Maurits Gysseling zich herhaaldelijk over de naam (1953, 1954, 1987, 1997). Ook Magda Devos nam de namen samengesteld met kat meermaals onder de loep (1998, 2002).
Het valt vooral op dat die naam in stedelijke context soms wordt aangetroffen in de nabijheid van de naam Ridders(s)traat. Zo vormt de Riddersstraat een zijstraat voor de Kattestraat (ook bijvoorbeeld in Aalst, e.a.).

Indien Ridderstraten niet uit te leggen zijn als naam voor prostitutiebuurten uit een vroege tijd, zijn Kattenstraten, die vaak ook in het centrum van heel wat Vlaamse steden voorkomen, dat dan wel? M. Gysseling legde de Katte-toponiemen in steden en op het land aanvankelijk uit als naam voor behekste plaatsen (zie hieronder). Van kat naar heks en van heks naar hoer .. . ? Een en ander bewijst inderdaad het samengaan van 'heks' en 'hoer'. Er is ten eerste de gelijkstelling van 'heks' en 'hoer' in het Germaanse woord "farö- in de Lex Salica: striam aut meretricem mallobergo faras (pl.). Zelfs nog in het Middel nederlands heeft het woord varende wijf, varende vrouwe de dubbele betekenis. Verder is er de etymologie van het woord heks zoals uitge legd door E.C. Polomé: 'sekstovenares' >' heks' en door M. Gysseling: 'concubine' > 'heks'. Tenslotte is er de latere associatie van 'heks' en 'hoer' zoals die blijkt uit tal van heksenprocessen: de kat die in het gezelschap van de heks vertoeft en uiteindelijk de duivel zelf blijkt te zijn.Toch moet dat denkspoor verlaten worden. Immers, met uitzondering van het Engels met cat als spottende term voor 'hoer', wordt het woord voor 'poes' in geen enkele andere Europese taal in die betekenis genoteerd. Meer nog, in de Vlaamse toponymie kan geen enkele middeleeuwse Kattenstraat met de functie van prostitutiebuurt aangewezen worden.
Bij de verklaring van de naam Kattenstraat heeft M. Gysseling veel getwijfeld tussen catte 'kat; wilde kat' en catte 'aarden opworp'.
Een overzicht:
1. 'Ten onrechte ziet Jan Lindemans in Mnls. katte 'katapult en soortgelijke ... een nevenvorm van kade';
2. ' Kattestraat Gent ... kat als toverdier';
3. 'Kat als substraatwoord, bij IE
kat- ' beschutten', Nl. kade, katte 'aarden wal'; 'kade bij IE •kadh- 'beschutten', met variant IE • kat- + geminatie> Germaans "kattö-, dus Lindemans' kat 'aarden vest rond nederzetting' overnemend, met aanvoering van
a. de Gentse Kattensteeg, nu de Cataloniëstraat 'die de grens vormde van de oorspronke lijke stad, waarachter het Veld (vgl. Veldstraat), lag' en
b. de Kattenstraat in het Gentse Sint -Baafsdorp als 'de straat even wijdig met de vest'

KAT 'AARDEN OPWORP'

In attestaties als soortnaam en plaatsnaam uit de Nieuwe Tijden mag catte wel degelijk worden uitgelegd als 'aarden ophoging op een bastion'.
Enkele voorbeelden:
- Diest 1542 dat men zal maken eene catte alder naest der Alderheyligen poirte, vgl. aldaar de huidige Kattenstraat, niet te verwarren met de nu verdwenen Kattenstraat, zie hierboven.
- Gent 1581/82 het weerck van de catte op dHeuverpoorte, vgl. aldaar Kattenberg.
- Oudenaarde (niet precies lokaliseerbaar) 17de eeuw dhilft vanden bastion de Katte genaemt.
- (wellicht ook) leper 1553 an de Catte.

Oudere attestaties van het appellatief ontbreken, middeleeuwse namen op basis van catte 'aarden ophoging' evenzeer. Het gaat hier om het aan het Frans ontleende woord chat, Picardisch cat (in het Medio-Latijn omgezet als catta) 'belegeringswerktuig, beweegbaar schutdak waarop de blijde staat', dat - kennelijk via chat chatelet ' idem, maar met beschermende hoektorens' - in de 16de eeuw de betekenis 'aard en opworp aan een stadswal vanwaar men de aanvaller in het vizier neemt' ging aannemen. Kiliaan vermeldt beide betekenissen: katte stormkatte 'vinea. pluteus• en 'propugnaculum eminens, altum, collinum• (Kiliaan 1599, 227). In Ninove was 1485/86 catte een toestel waarmee palen aan de oevers van de stadswallen werden ingeheid.Een semantische verschuiving binnen de militaire sfeer dus, blijkbaar exclusief Nederlands en Duits (vgl. een naam als Katzestump) want het Frans bedient zich hier van de term cavalier.

KAT 'POES'

In oude namen van het type Kattenstraat kan catte echter wel niet de betekenis 'aarden opworp' hebben gehad. De morfologie van het naamtype leert ons meteen waarom. Men kan er niet omheen dat alle bovenstaande variantenapparaten een zelfde evolutie vertonen: Cattenstrate > Cattestrate. Bij de naam van een menselijke constructie als catte 'aarden opworp' had men hier veeleer het omgekeerde verwacht: Cattestrate als primair stamcompositum, vgl. Ka(de)dijk, Brugstraat en Kerkstraat . Bij namen van dieren gaat het er anders aan toe. Zoals de naam Kattendijke 1220 Cattendic, waarin Mnls. catte 'kat' uit Germaans "kattön- f., dient de naam Kattenstraat meer bepaald te worden gerekend tot de vele samenstellingen met als eerste lid een tot de ö11-klasse behorende of daarin geïntegreerde diernaam.
Het laat zich aanzien dat, zoals bij de an-stammen, de vorm van de genitief enkelvoud hier veelal teruggaat op die van de genitief meervoud: "kattöna. In de naam Kattenstraat schuilt dus kat 'poes'. Bij het ontrafelen van het kattenkluwen biijft de hamvraag welke motivering en welke historische realiteit ten grondslag liggen van die naam. Al in de Germaanse tijd en in de vroege middeleeuwen waren katten zeer geliefd en werd en zelfs als heilig beschouwd. Zij waren het symbool van vruchtbaarheid en golden als beschermer van de woning. Volgens de literatuur sloeg de ingesteld heid tegenover katten vanaf de 13de eeuw gevoelig om: ze werden voortaan beschouwd als het vleesgeworden kwaad en als de bondgenoot van de duivel, ook als de duivel zelf. Vandaar mogelijk het wrede behandelen en doden van katten in de middeleeuwen en later. Dat brengt ons aan het zgn. kattenwerpen zoals in leper en in andere Vlaamse steden.
vroegste authentieke indicaties van het Ieperse kattenwerpen treft men aan in de stadsrekeningen van 1410- 1420. Naast de impact van bijgeloof moet men rekening houden met een reëel gegeven: hinder door tijdelijke overpopulatie. Om dat probleem te verhelpen werd biijkbaar vakkundige hulp ingeroepen, getuige de familienaam Schietekat, 'schiet dekat', een zinwoord, als bij naam voor een kattendoder: (in een Naamse oorkonde) 1288 Loys Scietekatte en vooral in Zuid-Oost-Vlaanderen, b.v. in Geraardsbergen 1356 Sophye Scietcaets, enz., vgl. verder in Frankrijk 13dc eeuw Lens Tuecat ('kattendoder', vgl. Tuekie11 'ho ndenslager'), Bouteca ('kattenverjager'), in Duitsland Katzenbeisser, Katzenbiss. Het zou echter verkeerd zijn uit het bovenstaande af te leiden dat de kat uit het leven van de middeleeuwer gaandeweg aan het verdwijnen was, laat staan dat Kattenstraten herinneren aan algemene en grootschalige kattenvervolging en - uitroeiing.
De Oudenaardse omzetting 1272 i11 uico Muricipum, 'straat van muizenvangers', wijst integen,eel op de kwalificatie van de kat als nuttig dier. In lakensteden zal het vangen van muizen inderdaadeen niet te verwaarlozen obj ectief gevormd hebben.
Evenmin mag uit het oog worden verlo ren dat middeleeuwse straten vaak herschapen waren in vuilnisbelten. Men dumpte er allerlei troep zoals etensresten en slachtafval, als voer voor loslopende varkens, huisdieren ... en ratten. Katten, die vooral bij nacht opereren, konden ongetwijfeld hier hun diensten bewijzen. Schrijft Maerlant in 'Der Naturen Bloeme' niet: 1287 onreine muse ende ratten dat sijn alle proien der catten? Even twee zonderlinge excerpten uit Oost-Vlaanderen ter overweging. In Oudenaarde noteert men: 1272 In Thiedighem (Tiegem) lohannes Maior qui dicitur clericus de catten; 1291 In Tiedighem Ian der catten cleerc, CG I 222, 1589. De Gentse stadsrekening van 1323 vermeldt op haar beurt: jtem Jan Willems sone die de dievel bant vanden rechte dat sijn vader adde an thuus inde Cattenstege bachten scepenhuus was daer Jan Toluin ( lees:Tolnin?) scepe11clerc jnne plagh te wonene xl lb., Stadsarchief Gent 4 00/ 1 , 117 r°.
Vermogen die excerpten een licht te werpen op de betekenis van de naam Kattenstraat? Waren gespecialiseerde stedelijke klerken precies in de Kattenstraten aan de slag? Het valt inderdaad op dat zowel in Gent als in Aalst de Kattenstraat vertrekt nabij het schepenhuis. Ook in Oudenaarde ligt de Kattenstraat niet ver van het stadhuis. Het antwoord op de bovenstaande vraag moet luiden: om de naam Kattenstraat uit te leggen als reminiscentie aan een of andere vorm van stedelijk 'kattenbeheer' resp. van stedelijke 'kattenbeheersing', blijven doorslaande bewijzen uit. Men kan enkel concluderen dat de meeste Vlaamse Kattenstraten het onvervalste naamkaartje van de middeleeuwse Felix zijn.

KATTENSTRAAT 'ENGSTE STRAAT'

Uiterlijke gelijkenis ligt blijklbaar meer voor de hand . Een opvallend kenmerk van de historische Kattenstraten is hun aanvankelijk benauwde aanblik. Van steegje tot straat, zo zou men het kunnen stellen. Denk aan de situatie in Gent: 1323 inde Catte11stege > 1366 in de Catten strate. Vele Kattenstraten verschij nen tegelijk als Kattenstraatjes.
Frankrijk levert hier twee beroemde pendanten. In Parijs is er de engste straat van de hele stad, de rue du Chat qui pêche (deze laatste grappende 14de -eeuwse toevoeging doordat het steegje uitliep op een viskaai aan de Seine), 1,80 m breed, 29 m lang, tevens een bordeelbuurt: alternatief werd het steegje ruelle des Etuves genoemd, Stoofstraat dus. In Troyes vindt men dan weer de ruelle des Chats, in 1460 ruelle Maillard, een vrijwel intact in haar middeleeuwse gedaante bewaarde steeg waarvan de gevels met erkers en uitsprongen elkaar aan de nok raken, mede door inzakking, 'zodat een kat daar van de ene zijde naar de andere kan springen', wat dan ook plaatselijk als verklaring van de naam dient. Hoewel die straat zelf tot de 13de eeuw opklimt, lijkt de naam ruelle des Chats pas in de 19dc eeuw gegeven te zijn, zodat een plaats in de rij van de historische Kattenstraten hier niet aan de orde is. In Duitsland gebruikt men Katzensteg/ Katze11steig en Katersteig nog steeds ter aanduiding van een smalle weg of een sluipweg. Ten onzent zal Kattensteeg > Kattenstraat wel hetzelfde hebben betekend: 'enge steeg of straat die doet denken aan een doorgang op kattenmaat'. Als benoemingsmotief kan dus voor Kattensteeg, Kattenstraat worden aangenomen: 'doorgang die a.h.w. zo smal is dat enkel een kat er met gemak doorheen kan lopen'.
Met 'eng' als moederteken van alle oude Kattenstraten, levert het opvallende unieke voorkomen ervan binnen de oudste stadscentra de betekenis 'engste steeg resp. straat van de binnenstad' op.

Bronnen

  • Wauters A. — Histoire des environs de Bruxelles - Vol. II 467
  • 1441 - 'de Cattestraete'

  • Nauwelaers J. — Les quatre Gildes de Vilvorde. Le Folkklore Brabançcon - 16de jaargang nr. 986 juni 1937 blz 456
  • 1441 - 'inde Cattestraete teghen hof over der scutters van den voetbooghe'

  • Jacob van Deventer (1560)
  • Begijnhof - kad
    Kattestraat - Jacob van Deventer
  • Kabinetskaart door J. J. F. graaf de Ferraris (Oostenrijkse Nederlanden en het Prinsbisdom Luik" - 1772)
  • Begijnhof - kad
    Kattestraat - Ferraris
  • Archief Stad Vilvoorde — Lijst der straten der stad, met aanduiding van de breedte van iedere straat (10 mei 1821)
  • 1821 - 'de Cattestraete'

  • Primitief kadastraal plan Sectie D, blad 6, 'De Stadt' (1830-1834)
  • Begijnhof - kad
    Begijnhof
  • Kadastraal plan Popp (1842-1879)
  • Begijnhof - kad
    Kattestraat (Atlas cadastral parcellaire de la Belgique”, P.C. Popp, 1842-1879, )
  • Archief Stad Vilvoorde Roolijnplan
  • Kattestraat - plan
    Rooilijnplan Koninlijk Besluit 05/06/1889
    Op het rooilijnplan staat het ontwerp van de nieuwe laan (aanvankelijk Jean Portaelsstraat - goedgekeurd door de gemeenteraad 1897) aangegeven, wat later de Nowélei (Jean Baptiste) zou worden, in het verlengde van de Schaarbeeklei, en later doorgetrokken richting Mechelen (Hendrik I-lei). Op te merken is dat de Kattestraat vlak naast deze nieuwe laan is gelegen, en aldus zal verdwijnen door de nieuwe bebouwing langsheen de Nowélei (Jean Baptiste), nu huisnummers 41 (hoek Leuvensestraat) tot 65. De achtergevel van deze woningen bevindt zich dus ter hoogte van de vroegere Kattestraat. De schoot (of de zate) van de weg werd dus nieuwe bouwgrond. De meeste van deze woningen werden gebouwd vlak na de eerste wereldoorlog. De Riddersstraat werd doorgetrokken tot de Nowélei (Jean Baptiste).

  • Luchtfoto (1920)
  • Begijnhof - plan
    Luchtfoto 1920
  • Waroquiers Jules Stratenplan (1906)
  • Begijnhof - plan
    Stratenplan 1906 - J.Waroquiers - de Kattestraat staat op dit plan nog aangeduid
  • Foto's - Schilderijen
  • Kattestraat - vroeger
    Kattestraat - vroeger
    Kattestraat - vroeger
    Kattestraat - vroeger
    Kattestraat - vroeger
    de Kattestraat - Jef Leemans (°1908 - †1992)

← Terug naar databank