LEUVENSESTRAAT
Type: gemeenteweg
Ligging: wijk CENTRUM
Coördinaten:
📍 Bekijk locatie op OpenStreetMap
Toponymie
Huidige naam: Leuvensestraat
Oude benaming: de Meer
Middelnederlands: meer = grenspaal, grensscheiding, paal om iets aan vast te leggen, een dier, een krankzinnige, ...
Lindemans plaatsnamen (42): meer, mark= grens, stuk land besloten door een gracht of een kant met struikgewas - veldnaam
Wauters Env II 471: meer = merson 'le marais'
Mansion Best 109: mere, meer, meersch= laag weiland
Meeren, de grenzen der erven aanduiden, bepalen (meren); vandaar meerer, erfscheider, paalmeester (b.v. Costuymen van Brussel 1, 329 (1657) en 384 (1657)
Stallaert: meering, het werk van dien ambtenaar
Toponymie van Vilvoorde door E.A. Janssens (1940)
Hier waarschijnlijk 'lang weiland' - Hoe de naam later straatnaam geworden is, is moeilijk te verklaren.
Histoire des Environs de Bruxelles (3 volumes) door Wauters A.- Brussel 1855.
II 414 - 1192 - Mersch
II 417 - 1141 en 1335 - Meer
Een oud register van cijnzen en renten toebehorend aan de armenkas, een register uit het jaar 1441 dat we terugvonden in het gemeentehuis, vermeldt de meeste huidige straten: het Meer, de Ridderstraat, de Kattenstraat, de Hellincstraat, waarvan men ten onrechte denkt dat ze genoemd is naar de beroemde Van Helmont; de Spiegelstraat, de Molenstraat, de Vissersstraat, enzovoort. Het Meer, dat al in 1535 wordt genoemd en tegenwoordig ook wel de Leuvense straat heet, lijkt identiek aan het meer dat Mersch of het Moeras heette en dat Hendrik I in 1192 aan de stad gaf, waarvan de locatie waarschijnlijk toen al was volgebouwd. Wat men nu Achterstraat en de Nieuwstraat noemt, die min of meer een verlenging ervan vormen, lijken vroeger de naam Coestraat of ‘Koeienstraat’ te hebben gedragen. (verwijzing naar La SERNA-SANTANDER, Mémoire sur la bibliothèque de Bourgogne, p. 198.(1809))
De Vilvoordse rederijkers namen in 1561 deel aan de wedstrijd te Antwerpen, en in 1620 aan die te Mechelen . Tijdens de Franse bezetting werd de vereniging ontbonden, maar enkele jaren later weer opgericht en kende toen een korte periode van bloei. Tegenwoordig bestaat ze nog steeds en heeft ze haar theater behouden, hoewel er geen voorstellingen meer worden gegeven. Een deel van het archief van de kamer is nog in het bezit van een van de leden, de heer Jean De Crée; helaas vonden we daarin slechts weinig belangrijke stukken: de boekhouding vanaf ongeveer 1670, en enkele documenten betreffende de koning van Spanje ( den Coninck van Spangnien ), een huis gelegen aan de Markt, richting het Meer, en eigendom van de rederijkers, dat diende als vergaderplaats.
OPENBARE WEG. — De gemeentelijke ontvangers van Vilvoorde hadden vroeger vrijwel alle taken die tegenwoordig door het college van burgemeester en schepenen worden uitgevoerd, en in het bijzonder het toezicht op de openbare weg.
Vanaf Pasen tot 1 oktober mocht geen enkele wagen geladen met stenen het Meer oversteken, tenzij het weer te nat was om via de Coestrate te rijden. Het was ook verboden om dieren achter te laten op de stadsmuren, of om tuinen (eusele) naast deze muren onomheind te laten. Iedere inwoner moest op zaterdag, op straffe van een boete van drie pond, het deel van de straat langs zijn eigendom schoonmaken en het vuil of de modder in hopen verzamelen voor gemakkelijke verwijdering.
Histoire des Environs de Bruxelles (volume 6B) door Wauters A.- Brussel - 1972
Een oud register van cijnzen en renten toebehorende aan een lijst van armen, register die dateert van het jaar 1441 en die we terug hebben gevonden op het stadhuis, vernoemt het grootste deel van actuele straten: de Meer, de Ridderstrate (of rue des Chevaliers), de Cattestrate (of rue des Chats), de Hellinckstrate, waarvan ten onrechte wordt aangenomen dat het zijn naam heeft ontleend aan de beroemde Van Helmont; de Spiegelstrate (of rue du Miroir), de Molestrate (of rue des Moulins), de Visscherstrate (of rue des Poisonniers), enz. De Meer, die reeds werd geciteerd in 1335, en die heden Leuvensestraat wordt genoemd, schint identiek te zijn aan het meer (Mersch’ genaamd (of le Marais), die Hendrik I aan de stad gaf in 1192, en waarvan, zonder twijfel, deze locatie bestond uit verschillende gebouwen.(blz. 86-97).
We hebben alleen een vage herinnering waar de verblijfplaats bestond van de Zeven Kleine Broeders aan de Meer (van zeven arme bruederkens gestaen op de stratum geheeten de Meer, 25 juni 1550) en de zes kleine zusjes Ten Ghoore (van zes arme zusteren geheeten ten Ghoore, 1567). Deze laatste moet in de buurt van de oude Munt gelegen hebben, richting de Woluwe en de plaats genaamd Warmoesbroeck ('warmoes’ (volgens Van Wijk): warme spijs, soep voor groente – warm + moes (moestuin)); in de vorige eeuw bevond het zich, zo werd mij verzekerd, dichtbij de Vlaamse Poort. (blz.218)
in vuodicto de meer
1142 Rk Gr Sc 9637 1442 28 fevrier NS
Rijksarchief Schepengriffie - oorkonden verschenen voor de schepenen der stad (1450-1461)
1451 de meer (1451)
1505 de meer
Rijksarchief Schepengriffie - Contracten en goedenissen (1517-1522)
gelegen op die meere (1522)
Rijksarchief Schepengriffie - Voorwaarden voor publieke verkoopingen en verpachtingen (1730-1733)
op de straete de Meer (1731)
Rijksarchief Rekenkamer - Staat der goederen der seculiere en reguliere geestelijken, kloosterorden enz. bevolen door Jozef II (1786 en 1787)
staat der goederen der kloostergemeenschappen van ... Vilvoorde: op de strate de Meer (1787)
Kadastraal plan
1834 Meerstraet, Mierstraet
Lovenschestraat
Rijksarchief Verkoop van Nationale Goederen
Leuvenschestraat 1797
rue de Louvain 1834
Kiezerslijsten der gemeenteverkiezingen van 1938
Leuvenschestraat
Oude plaatsnamen in en buiten de Meierij Vilvoorde door A.L.E. Verheyden
Deel van de grote verkeersader tussen 0. en W. op Vilvoords grondgebied. De benaming dekte oorspronkelijk als omvang meer dan de huidige Leuvensestraat. De straat ving aan bij de Leuvensepoort en sloot af bij het marktplein, zonder onderbreking. De moderne baanaanleg Brussel-Mechelen bij de jongste eeuwwisseling deed een ganse reeks huizen van de Meer verdwijnen. Anderdeels gewaagt een document uit het jaar 1427 van : "op de Meere buiten Vilvoorde".
Historiek
Oorsprong:De Leuvensestraat met in het verlengde de Leuvensesteenweg is reeds lange tijd een belangrijke verbindingsweg welke aansloot op de waarschijnlijk oudste straat (Vlaanderenstraat) en zo Vilvoorde verbond met Leuven (Leuvensesteenweg of ook wel baene van Vilvoorde naer Leuven genoemd). Waarschijnlijk maakte die eerder de verbinding met de Brusselsestraat (die liep van de Brusselsepoort (Koepoort) naar de Leuvensepoort (ter hoogte van de huidige Campionlei). Volgens Gramaye (zie bij historiek der straten) verbond de Crioelstrate de Meer (vanaf de Cattestraete?) met de Brusselsestraat.
Gedurende een bepaalde periode werd deze weg overgenomen door het bestuur van de toenmalige provincie Brabant (van ... tot ...).
De huidige Leuvensestraat begint bij de Varkensmarkt (vlak tegen de Grote Markt) en eindigt bij de spoorwegbrug.
Er waren in het verleden ooit volgende activiteiten gevestigd:
In de periode rond 1990 waren er in de Leuvensestraat volgende activiteiten:
Bronnen
- Archief van O.L.V. Ten Troost
- Kaartboek 'De Abdij van Ter Kameren' (1719-1720)
- Kaartbladen opgemaakt door koninklijk ingenieur Villaret (Institut National de l’Information Géographique et Forestière, Saint-Mandé (France) - historisch-topografische kaart van het gebied tussen Gent-Doornik en Maastricht-Luik - 1745-1748)
- Kabinetskaart door J. J. F. graaf de Ferraris (Oostenrijkse Nederlanden en het Prinsbisdom Luik" - 1772)
- Inventaris van de primitieve plannen van het kadaster Sectie , ''. (1830-1834)
- P.C. Popp' Plan parcellaire de la ville de Vilvorde’ (geen datum – periode 1842-1879)
- Atlas der waterlopen(1881)
- Topografische kaart — 1873
- Archief stad Vilvoorde — Rooilijnplan
- Calderon, A. — Historiek der straten van Vilvoorde (1993)
- Jammart — Vilvoorde in beeld in 1955
- Onroerend erfgoed - Bron: KENNES H. met medewerking van STEYAERT R. 2005: Inventaris van het bouwkundig erfgoed, Provincie Vlaams-Brabant, Gemeente Vilvoorde, Deelgemeenten Vilvoorde en Peutie, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen VLB1, onuitgegeven werkdocumenten.
- Luchtfoto's
- Postkaarten - Zichtkaarten
- Foto's
Van uit het hart van Vilvoorde .../... onder het mom van staatshervorming.
De Leuvensestraat, een van de oudste verkeersaders van de stad, was in oorsprong een gedeelte van een oude Romeinse verbindingsweg tussen de Schelde en de Rijn. Zo ontstond van oudsher een drukke handelstraat in het centrum, vertrekkend van aan de Grote Markt en verder lopend in zuidoostelijke richting tot aan de spoorlijn Brussel-Antwerpen, waar de naam thans verandert in Leuvensesteenweg. De Leuvensestraat, in de volksmond ook Meer of Mier genoemd, maakte wezenlijk deel uit van de middeleeuwse stadskern en werd bewoond door belangrijke families. Ter hoogte van de Ferdinand Campionlei bevond zich voorheen de Leuvensepoort, één van de vier middeleeuwse stadspoorten. Op het einde van het ancien régime was het eerder een residentieel belangrijke straat geworden; de handelsas lag toen immers tussen de Vlaamse- en de Mechelsepoort, parallel aan de Willebroeksevaart. Door de aanleg van de eerste spoorlijn in 1835 en de bouw in 1843 van een station te Vilvoorde, gelegen op het einde van de Leuvensestraat, ontstond een nieuwe handelsas tussen de Grote Markt en dit station, een eenvoudige houten constructie die werd afgebroken in 1883 en vervangen door een nieuw station dat iets zuidelijker was gelegen, Stationplein nummer 9.
In de straat bleven slechts enkele historische panden bewaard als het Ortshuis (nummer 29) en de Abtsherberg (nummer 68-72); sterk beeldbepalend is de inplanting van de barokke kapel en het klooster Onze-Lieve-Vrouw-ten-Troost op de hoek met de Trooststraat, zie Trooststraat nummer 2. Thans bestaat de straat uit een heterogene lintbebouwing, verticaal geritmeerd door de wisselende kroonlijsten en verspringende noklijnhoogte. Vaak werden de begane gronden aangepast in functie van handel en horeca (nummers 156B, 160); hoewel de gevels meestal dateren uit de negentiende of twintigste eeuw hebben vele panden nog een oudere, vaak traditionele kern uit de zeventiende of achttiende eeuw, zoals blijkt uit de bedaking, het bouwvolume of bouwsporen: voorbeelden hiervan zijn nummers 7, 30, 34-36 met afgewolfd, steil zadeldak en tuitgevel achteraan, nummer 45 met steile dakhelling en aandaken, nummers 50, 66. Ten opzichte van de inventaris uit de jaren 1970 zijn een aantal panden verdwenen en/of vervangen door nieuwe bouw (nummers 1, 65, 80-80A, 130); andere werden zodanig aangepast dat ze in de huidige inventaris niet meer werden opgenomen (nummers 9-11, 13, 30, 49-53, 58, 129). Het sterk aangepaste nummer 54 vertoont nog lichte art-nouveaureminiscenties en nummer 107 behield een pui uit het tweede kwart van de twintigste eeuw.
Ter hoogte van de nummers 18-20 staat een beeld van de Vilvoordse volksfiguur "Dikke Pie" (n.v.d.r. dit beeld werd verplaatst naar de hoek met de Varkensmarkt) en ter hoogte van het karmelietessenklooster staat een "mater dolorosa" van Rik Poot, zie signatuur.
Hoekpand (hoek Grote Markt) van vier en twee traveeën en twee bouwlagen onder gecombineerde bedaking met steile helling aan de zijde van de Grote Markt, in kern vermoedelijk opklimmend tot de 17de of 18de eeuw.
Rijhuis met twee verdiepingen en zadeldak (pannen); de gevelbekleding met glazuurtegels en de kroonlijst op modillons dateren uit het einde van de 19de eeuw, doch de scherpe dakhelling wijst op een oudere kern (17de of 18de eeuw). Verbouwde begane grond met recente winkelpui.(1975)
Negentiende-eeuws burgerhuis met bepleisterde en beschilderde lijstgevel, vijf traveeën en drie bouwlagen onder zadeldak. Het pand kreeg in 1866 een volledig nieuw volume. Typisch voor de bouwperiode is de verkleinende ordonnantie. Het burgerhuis was voorheen een dubbelhuis met centraal deurvenster en balkon, voorzien van een empiregetinte ijzeren leuning; de bovenste bouwlaag werd in de loop van de twintigste eeuw verhoogd, zie de bouwnaad in de zijgevel, de bedaking en oude foto's; het huidige uitzicht van de begane gronden dateert uit het laatste kwart van de twintigste eeuw.
"Ortshuis", in kern opklimmend tot de zeventiende eeuw, doch sterk aangepast op het einde van de negentiende en in de twintigste eeuw, onder meer verhoogd en voorzien van nieuwe ankers. Het huis ontleende zijn huidige naam aan de stadssecretaris Augustin Orts die het pand aankocht in 1767. Voorgevel en bedaking zijn beschermd als monument bij Besluit van de Vlaamse Executieve van 22 september 1982. Monumentaal, onderkelderd breedhuis van zeven traveeën en twee bouwlagen onder pannen zadeldak. Lijstgevel met dubbelhuisopstand, voorzien van een zandstenen parement dat geritmeerd wordt door regelmatig aangebrachte sierankers, waartussen de in de negentiende eeuw aangepaste rechthoekige vensters met arduinen dorpels, bakstenen ontlastingsbogen en bewaarde posten; het houtwerk werd recent vernieuwd en de luiken op de begane grond, nog zichtbaar op oude foto's, zijn nu verdwenen; de luikduimen bleven wel bewaard; de gedichte keldervensters zijn voorzien van een arduinen boven- en onderdorpel; de posten zijn gecementeerd. De rechthoekige deur heeft een vlakke arduinen omlijsting; links ervan bleef een boogaanzet bewaard. De gevel wordt afgelijnd door een fries van geglazuurde tegels, als resultaat van een latere verhoging, vermoedelijk einde negentiende of begin twintigste eeuw. De beschilderde achtergevel heeft eenvoudige rechthoekige muuropeningen en het haakse aanbouwsel onder schilddak vertoont een gelijkaardig uitzicht. Rechts naast de woning bleef een ijzeren hek tussen geblokte arduinen pijlers bewaard. Verfijnd interieur met bewaarde indeling. Centraal gelegen, brede hal, uitgewerkt in neoclassicistisch stijl: marmeren vloer en dito lage lambrisering; de wanden zijn halverwege onderbroken voor pilasters met gefantaseerd composietkapiteel; omlopend stuclijstwerk. Links en rechts ruimten met licht gevarieerde, doch rijkelijk uitgewerkte stucplafonds en marmeren schouwen. Deels zichtbaar gebint met telmerken op de zolderverdieping, nu ingericht als kantoorruimte.
Monumentaal burgerhuis, gelegen op de hoek met de Jean-Baptist Nowélei. De inplanting zou volgens de literatuur opklimmen tot het einde van de negentiende eeuw en vormde voorheen het eigendom van schepen van openbare werken Jean-Baptist Nowé die in het aangrenzende Monnikhof een brouwerij uitbaatte, Jean-Baptist Nowélei nummer 37.
Monumentaal burgerhuis, gelegen op de hoek met de Jean-Baptist Nowélei. De inplanting zou volgens de literatuur opklimmen tot het einde van de negentiende eeuw en vormde voorheen het eigendom van schepen van openbare werken Jean-Baptist Nowé die in het aangrenzende Monnikhof een brouwerij uitbaatte, Jean-Baptist Nowélei nummer 37.
Neoclassicistisch dubbelhuis van vier traveeën en twee bouwlagen onder zadeldak. Bepleisterde en beschilderde lijstgevel uit de tweede helft van de negentiende eeuw; de mutatieschetsen van het kadaster maken melding van een "totale reconstructie" in 1866.
Voormalige "Abtsherberge", met vermelding opklimmend tot 1450 als refugiehuis van de norbertijnerabdij van Park te Heverlee. Volgens historici van de Parkabdij werd het pand gebouwd in opdracht van Gauthier of Walter van Beringen, telg uit een vooraanstaande Vilvoordse familie en abt van de abdij in de periode 1434-1462.
Oorspronkelijk dubbelhuis van vijf traveeën en twee bouwlagen onder mansardedak, bepleisterde lijstgevel met huidig uitzicht uit het einde van de negentiende eeuw.
Art-nouveaugetint enkelhuis van twee traveeën en twee bouwlagen onder pseudo-mansardedak, op het kadaster geregistreerd in 1914. Voorgevelparement van witte baksteen met decoratieve verwerking van blauwe baksteen, karakteristiek uitzicht voor het begin van de twintigste eeuw. Steekbogige muuropeningen met vernieuwd schrijnwerk en aangepaste begane grond.
Deze eeuwenoude stichting vormt heden een ommuurde, beeldbepalende inplanting op de hoek met de Leuvensestraat. Het ensemble bestaat uit de kapel en aansluitend ten noordoosten het vierkante kloosterpand, met ten noorden aanhorigheden als de voormalige strijkplaats, washuis en schrijnwerkerij en een tuin ten oosten. De kapel werd beschermd bij Koninklijk Besluit van 05 januari 1973.
Historiek
De geschiedenis van het klooster klimt op tot de dertiende eeuw toen het begijnhof van Stee(n)voorde werd opgericht buiten de stadsmuren, tussen de Leuvensesteenweg en de Woluwe; dit begijnhof zou opgericht zijn in de eerste helft van de dertiende eeuw door hertogin Sophia van Thuringen die gehuwd was met Hendrik II, hertog van Brabant. Volgens de legende zou zij de begijnen begiftigd hebben met een beeld van de Heilige Maagd, dat later aan de basis lag van het ontstaan van een grote begankenis. In 1469 gaf Karel de Stoute een aantal Luikse karmelietessen de toelating om zich te vestigen in dat begijnhof, waar ze vanaf 1470 samenwoonden met en zelfs gedeeltelijk de plaats innamen van de begijnen. Tijdens de godsdiensttroebelen in 1578 werd het hof vernield of om strategische redenen volledig afgebroken en verhuisden de karmelietessen naar Mechelen; ze keerden terug naar Vilvoorde in 1586 en vonden toen een onderkomen in de Leuvensestraat, in de gebouwen waar sinds het midden van de veertiende eeuw het Sint-Niklaasgasthuis gevestigd was; het vervallen onderkomen werd grondig gerestaureerd, aangepast en uitgebreid; het Sint-Niklaashospitaal zelf verhuisde naar de overzijde van de straat en werd opgeheven tijdens de Franse Revolutie, waardoor het volledig uit het stadsbeeld verdween. Bij hun verhuis brachten de karmelietessen het miraculeuze Mariabeeld mee dat oorspronkelijk toebehoorde aan de begijnen, die het circa 1248 als geschenk ontvingen van hertogin Sophia van Thuringen.
In de zeventiende eeuw kende het karmelietessenklooster een relatieve bloei en al in 1641, ten tijde van priorin Anna Lamant, werd gestart met de bouw van een nieuw klooster dat omwille van het gesloten karakter volledig werd ommuurd; het zusterkoor met flankerende toren werd gebouwd door meester-metselaar Pierre Dufour ter uitbreiding van de oorspronkelijke Sint-Niklaaskapel; de werken werden voltooid in 1646. Een gravure in Sanderus' "Choreographia Sacra Brabantiae" toont ons het toenmalige, grosso modo rechthoekige kloostercomplex met de kapel en het zusterkoor in de zuidwestelijke hoek en de L-vormige kloostergebouwen met binnenhof ten noordoosten ervan; ten noorden aansluitend en opgenomen in de omheiningsmuur enkele dienstgebouwen en andere aanhorigheden; de boomgaard lag ten noordoosten van het klooster, de moestuin ten oosten en ten zuidoosten. Het klooster besloeg toen de ganse oppervlakte tussen de gebogen Leuvensestraat, de huidige Ferdinand Campionlei en de Trooststraat.
Weldra was ook de oorspronkelijke kapel te klein geworden zodat een nieuwe werd gebouwd tussen 1663 en 1665. Op 19 maart 1663 werd de eerste steen gelegd door R.P. Ari, de generaal-prior van de karmelieten; de kapel, een barokke centraalbouw die aansloot op het bestaande, rechthoekige zusterkoor, werd gerealiseerd naar tekeningen van broeder Macharius onder toezicht van Peeter Merx; de inwijding gebeurde op 6 september 1671 door de Mechelse aartsbisschop Alfons de Berghes. Zoals blijkt uit de bouwrekeningen volgde in de periode 1682-1683 de verdere opbouw van het kloosterpand; desondanks wordt er in de archieven in 1722 al melding gemaakt van de slechte toestand van het klooster en worden in de loop van 1720-1727 enkele verbouwingswerken, maar vooral verbeteringen uitgevoerd. Ook in de loop van de volgende eeuwen gebeurden regelmatig herstellingswerken, zoals het vernieuwen van de bedaking en het vervangen van ramen.
Vermits de Vilvoordse karmelietessen intussen een meisjesschool voor dochters uit de gegoede burgerij hadden opgericht, ontsnapten zij aan de opheffing van hun klooster ten tijde van keizerkoster Jozef II. Tijdens de Franse Revolutie, meer bepaald in het jaar 1796, werden de kloosterlingen echter wel verdreven en de gebouwen werden openbaar verkocht in 1799; pas in 1802 konden de zusters opnieuw hun klooster betrekken nadat ze het via tussenpersonen zelf hadden teruggekocht. Een opmetingsplan van de hand van P.J. De Rijcke van 9 mei 1799, bewaard in het Rijksarchief, toont ons de toenmalige situatie: de basisplattegrond is nog steeds dezelfde als op de gravure van Sanderus, maar de kloostergebouwen werden uitgebreid tot een pand van vier vleugels rondom een binnenhof. Ook de centraalbouw van de kapel die aansluit op het rechthoekige zusterkoor is hier duidelijk herkenbaar. Ten opzichte van de toenmalige toestand is het kloosterdomein nu verkleind door de bouw van de voormalige gemeentelijke meisjesschool, Leuvensestraat nummer 117, en de rijwoningen aan de Campionlei en de Leuvensestraat.
Koor en kerktoren werden in de jaren 1923-1925 grondig gerestaureerd; de muren rondom de kerk, aan de Trooststraat en de Leuvensestraat werden in 1937-1938 hersteld en verbouwd naar ontwerp van architect Segers; het is bij deze verbouwing dat de heden nog bestaande kantelen werden toegevoegd.
Circa 1980 werd het klooster volledig opgefrist en gerenoveerd; de kapel werd in 1978-1981 gerestaureerd naar ontwerp (1974) van architect A. Bressers; de muren werden gedeeltelijk ontpleisterd zodat de oorspronkelijke zandsteen zichtbaar werd; het hek en het vaalgrijze doek die het zusterkoor afsloten van de overige kerkgangers werden weggehaald. Een vervallen varkensstal in de tuin werd getransformeerd tot kluis waarin elke zuster zich éénmaal per maand een volledige dag afzondert.
De jongste restauratiecampagne naar ontwerp van architectenbureau Bressers, voorzag de algemene buitenrestauratie van de kapel in twee fasen; de derde fase zou de restauratie van het interieur omvatten; de eerste fase, aangevat op 1 september 1995, werd beëindigd in 1997. In 2001 startte de tweede fase, ze werd beëindigd in 2003.
Vandaag vormt het klooster van Onze-Lieve-Vrouw ten Troost de oudste actieve karmelietessengemeenschap ter wereld, die ondanks haar beslotenheid steeds een belangrijke rol heeft gespeeld op sociaal-economisch gebied.
Beschrijving
Ommuurd kloostercomplex gelegen op de hoek van de Leuvensestraat en de Trooststraat; de indrukwekkende zeventiende-eeuwse kapel ligt in de zuidwestelijke hoek, het kloosterpand ten noordoosten ervan met aansluitend ten noorden de vroegere annexen met tuin ten oosten. De zandstenen omheiningsmuur, volgens oude foto's oorspronkelijk afgedekt met een ezelsrug, werd naar ontwerp van architect Segers in 1937-1938 voorzien van kantelen; aan de Leuvensestraat is er in de muur een verhoogd gedeelte met een rondboogpoortje onder waterlijst en bekronend heiligennisje. Bij de inkrimping van het domein werd de kloostermuur aan tuinzijde gedeeltelijk verschoven.
De kapel
De grosso modo georiënteerde kapel, volledig opgetrokken uit zandsteen, vertoont een complexe plattegrond die bestaat uit de originele combinatie van een axiale rechthoekige ruimte, gebouwd als zusterkoor in 1641-1646 (slotkapel), en aansluitend ten oosten een barokke zeszijdige centraalbouw, de publieke devotieruimte, van 1663-1665. Zusterkoor van drie traveeën onder leien schilddak met vierkante toren grenzend aan de derde noordertravee; de noord- en zuidgevels worden geritmeerd door gevelhoge steunberen, waartussen brede rondboogvensters met omlopende druiplijst en vernieuwd maaswerk; gedicht venster onder tuitvormig dakvenster in de westgevel; inwendig is het oorspronkelijke maaswerk van dit venster nog zichtbaar.
Noordertoren van vier geledingen met hoeksteunberen en eenvoudige rondbogige muuropeningen onder waterlijstje; hogerop achtzijdige bekroning, gemarkeerd door hoge galmgaten eveneens onder omlopende waterlijst; barokke, leien bekroning met torenhelm. Vier van de zes zijden van de centraalbouw vertonen een driezijdige apsis; de meest oostelijke zijde wordt ingenomen door het rechthoekige koor met driezijdige sluiting en de westelijke zijde vormt een smallere verbindingstravee met het zusterkoor. Ook dit gedeelte, afgedekt door een zeszijdige koepel met lantaarn, wordt gemarkeerd door hoge rondboogvensters met ijzeren harnas en vernieuwd glas in lood onder omlopende waterlijst, doch zonder maaswerk. De toegang tot de kerk bevindt zich in de zuidwestelijke apsis en vertoont een rondboogpoort in een vrij zware omlijsting tussen voluutvormige vleugelstukken en bekroond door een driehoekig fronton met in barokstijl uitgewerkt engelenhoofd in het frontonveld; aan de binnenzijde bevindt zich boven het portaal een houten cartouche met het jaartal 1669. Bepleisterd en homogeen beschilderd interieur met in het sterk verhoogde zusterkoor een kruisribgewelf waarvan de ribben en gordelbogen samenkomen op een uitgewerkte console met een heiligennis; in de centraalbouw worden de van cassetten voorziene ribben en scheibogen opgevangen door als putti uitgewerkte consoles en pijlers met gevarieerde kapitelen of composietpilasters; decoratief uitgewerkte gewelfvlakken met blinde oculi tussen voluutvormige vleugelstukken; in de zijkapellen en het koor ten slotte worden de ribben opgevangen door uitgewerkte consoles.
Het oorspronkelijke meubilair is nagenoeg verdwenen met uitzondering van het gestoelte voor de zusters en het orgel, geplaatst in 1907-1908 door J. Stevens uit Duffel.
Het kloosterpand
Het kloosterpand is verbonden met de kerk en bestaat uit vier vleugels van twee bouwlagen onder aaneensluitende zadeldaken met dakkapellen, geschikt rondom een grotendeels met gras begroeid binnenhof of pandhof met Calvarie: het Sint-Niklaas- of refterpand ten noordoosten, het verrijzenispand ten zuidoosten, het sacristiepand ten zuidwesten en het koorpand ten noordwesten. Het uitzicht van deze in kern traditionele vleugels is vrij heterogeen en vertoont sporen van diverse verbouwingen en sterke renovaties.
Het refterpand is het oudste gedeelte van het klooster en klimt op tot de periode van het Sint-Niklaasgasthuis; naderhand werd het echter meermaals aangepast. Aan de binnenplaatszijde telt deze vleugel acht traveeën met een bakstenen lijstgevel, horizontaal geritmeerd door een natuurstenen plint en dito muurbanden, bovenaan onderbroken voor steigergaten; aangepaste muuropeningen, respectievelijk rondbogig en rechthoekig. De verankerde achtergevel werd volledig opgetrokken uit zandsteen en wordt nu geopend door rechthoekige vensters in vernieuwde zandstenen omlijsting waarvan de rechtstanden een kwarthol beloop vertonen. De overluifelde deur rechts draagt het jaartal 1782 in het bovenlicht. Inwendig bevat deze vleugel de refter met achttiende-eeuws stuclijstwerk en een in 1979 gemoderniseerde keuken, naar verluidt ter plaatse van een oudere kapel; aan deze toestand refereren nog twee in de gang ingemetselde grafsteentjes van 1736 en 1783. De vroegere cellen met lemen tussenwanden op de bovenverdieping werden verwijderd in 1979-1980 en vervangen door kleine kamers; van de oorspronkelijke toestand rest nog een gedeelte van de balkenstructuur.
Het verrijzenispand en het sacristiepand, beide opklimmend tot 1682-1683 hebben aan binnenplaatszijde een verankerde bakstenen lijstgevel met sterk gelijkend uitzicht: een natuurstenen plint, brede segmentboogvensters beneden, smallere boven. Bijkomende steigergaten in het verrijzenispand. Inwendig vertonen deze vleugels geplafonneerde gangen met zichtbare moer- en kinderbalkenstructuur; de vloeren van zwarte en witte tegels hebben verspringende patronen, in de verrijzenisgang met ingewerkte grafsteentjes van vroegere religieuzen. Een nis in de sacristiegang bevat een gepolychromeerde beeldengroep "De graflegging" van de hand van Thomas Hazart (1591-1610).
Het koorpand ten slotte vertoont aan de binnenplaats een sobere bakstenen lijstgevel met natuurstenen plint en steigergaten; de rechthoekige, op de benedenverdieping verlaagde, vensters hebben op diverse plaatsen steenmerken in hun vlakke arduinen omlijsting; volgens een gecatalogeerde lijst van gekende steenmerken zijn dezelfde tekens terug te vinden in College De Valk, Tiensestraat nummer 41 te Leuven, waar ze op basis van een bouwopschrift op het poortgebouw 1782 gedateerd werden; merkwaardig genoeg vinden we dit jaartal ook terug in Den Troost in het bovenlicht van een deur in de noordoostgevel; vermoedelijk wijst het jaartal op grondige herstellings- of aanpassingswerken in deze periode. Een heden volledig nieuw ingerichte huiskapel met het miraculeuze Mariabeeld vond hier een onderkomen.
In de hoek gevormd door het koor- en sacristiepand is er een trapzaal met kruisribgewelf die verbinding geeft met het zusterkoor; de natuurstenen treden van de trap zijn sterk uitgesleten door jarenlang intensief gebruik. Het klooster bezit nog een fraaie verzameling van beelden en schilderijen, waarvan er tijdelijk een aantal ontbreken omwille van restauratiewerken.
Annexen
Ten noorden van het kloosterpand en opgenomen in de witgekalkte omheiningsmuur aan de Trooststraat liggen de sterk gerenoveerde resten van de vroegere annexen: zo doet de vroegere strijkplaats nu dienst als recreatiezaal; het aangrenzende koetshuis behield zijn korfbogige muuropeningen en rechteraandak met top- en schouderstukken en vlechtingen; het aangrenzende gedeelte bewaarde zijn rood/zwarte tegelvloer en een achttiende-eeuwse trap die zou afkomstig zijn uit de kerk.
Ten zuidoosten van de kerk ligt het voormalige gastenkwartier met onder meer een spreekkamer en een gastenverblijf, zie plan de P.J. De Rijcke (1799). Deze constructie, naderhand omgevormd tot rectorshuis, klimt op tot de zeventiende eeuw en is toegankelijk via de Leuvensestraat nummer 91; aan de achterzijde uitgevend op een kleine binnentuin.
Voormalig gastenkwartier van het Klooster van Onze-Lieve-Vrouw-ten-Troost, Trooststraat nummer 2. Gelegen ten zuidoosten van de kerk omvatte het voormalige gastenkwartier onder meer een spreekkamer en een gastenverblijf, zie plan van P.J. De Rijcke (1799). Naderhand werd dit gedeelte dat opklimt tot de zeventiende eeuw, omgevormd tot rectorshuis. Aan de achterzijde geeft het uit op een kleine binnentuin.
Twee identieke rijhuizen in repeterend schema, twee traveeën en drie bouwlagen onder zadeldak, uit het begin van de twintigste eeuw, bij het kadaster ingetekend in 1907.
Neorococo-getint burgerhuis met onregelmatige travee-indeling en twee bouwlagen onder gecombineerd zadeldak, uit het eerste kwart van de 20ste eeuw, bij het kadaster ingetekend in 1911.
Rijhuis van drie traveeën en twee bouwlagen onder pannen zadeldak, in kern mogelijk opklimmend tot het einde van de achttiende eeuw.
Gelegen op de hoek met de Ferdinand Campionlei. Voormalige gemeentelijke meisjesschool, opgetrokken op het einde van de negentiende eeuw naar ontwerp van architect G. Rypens; de eerstesteenlegging gebeurde op 26 september 1880, zie gedenkplaten achteraan in de inkomhal, links de Franse versie, rechts de Nederlandstalige. Het complex werd gebouwd op gronden die oorspronkelijk toebehoorden aan "den Troost", Trooststraat 2. Tot 1884 werd er uitsluitend basisonderwijs verstrekt, naderhand uitgebreid met middelbaar onderwijs en vanaf 1893 was er ook een kindertuin. Volgens de literatuur werden al voor het einde van de negentiende eeuw bijkomende vleugels gebouwd zowel aan de zijde van de Leuvensestraat als aan de Ferdinand Campionlei. Volgens de mutatieschetsen van het kadaster bestond het oorspronkelijke complex uit vier vleugels rondom een kleine binnenkoer; de ten zuidwesten aansluitende vleugel aan de Leuvensestraat werd op het kadaster ingetekend in 1904. In de loop van de twintigste eeuw volgden nog uitbreidingen ten noorden en noordwesten. In 1921 was de stad niet langer in staat het geheel te onderhouden en werd de school aangenomen door de staat als Rijksmiddelbare Meisjesschool; in de jaren 1957-1958 omgevormd tot Koninklijk Lyceum. Het complex, opgetrokken uit baksteen in combinatie met arduin, bestaat uit een neoclassicistisch hoekpand van 1880 met aansluitend aan weerszijden de klassenvleugels uit het einde van de negentiende eeuw. Het onderkelderde hoekpand van twee bouwlagen op vrij hoge arduinen onderbouw omvat een centraal halfrond risaliet onder afgeknot kegeldak, volgens oude prentkaarten voorheen met omlopende balustrade en uitgewerkte oculus, geflankeerd door vleugels van drie traveeën onder zadeldak. Het risaliet vertoont een klassieke ordonnantie van twee registers met rechthoekige vensters op doorgetrokken lekdrempels, respectievelijk in een vlakke of geprofileerde omlijsting met sluitsteen, op de bovenverdieping geritmeerd door pilasters en gedeeltelijk voorzien van een stenen balustrade. De rechthoekige deur is gevat in een arduinen entablementomlijsting met opschrift "SPQV" en flankerende voetschrapers. De gevel wordt afgelijnd door een eenvoudig klassiek hoofdgestel. De aansluitende vleugels tussen hoekpilasters vertonen hetzelfde uitzicht, doch iets eenvoudiger, op de benedenverdieping werden de vensters trouwens verkleind. De gevels aan de binnenplaats sluiten qua uitzicht aan op de gevels aan de straat, zij het in sterk vereenvoudigde versie; de meeste steekbogige muuropeningen werden trouwens verkleind tot rechthoekige. Interieur met neoclassicistisch getinte hal, eenvoudig bepleisterd en beschilderd en geritmeerd door pilasters; cementtegelvloer en hoge vleugeldeuren. De vleugel aan de Leuvensestraat telt in totaal zeven traveeën, meestal van per drie gekoppelde vensters, geritmeerd door pilasters, en één bouwlaag onder leien zadeldak; baksteenbouw op arduinen plint, oorspronkelijk gemarkeerd door steekboogvensters onder doorgetrokken druiplijst, heden verkleind tot rechthoekige vensters met vernieuwd houtwerk. Het ingangsrisaliet was volgens oude prentkaarten oorspronkelijk voorzien van een uitgewerkte bekroning. De vleugel aan de Ferdinand Campionlei werd doorheen de jaren aangepast en verhoogd.
Gelegen op de hoek met de Ferdinand Campionlei. Onderkelderd, 19de-eeuws hoekpand van drie traveeën en twee bouwlagen onder pannen schilddak, op het kadaster geregistreerd in 1873 op een voorheen onbebouwd perceel. Rondbogige muuropeningen met doorgetrokken zandstenen posten op de begane grond, rechthoekig met afgeronde bovenhoeken op de tweede bouwlaag; nieuw schrijnwerk.
Rijhuis met twee verdiepingen en zadeldak met recente dakkapel (pannen) uit de 19de eeuw. Bepleisterde gevel met rechthoekige muuropeningen in een sobere stucomlijsting. Uitspringende kroonlijst gedragen door uitgelengde consoles; overigens een versiering van vrouwenhoofden en spiegels. Begane grond met winkelpui.
Typisch rijhuis van twee traveeën en twee bouwlagen onder pannen zadeldak, met huidig uitzicht uit de eerste helft van de 20ste eeuw. Lijstgevel met karakteristieke gevelbekleding bestaande uit een parement van witte geglazuurde baksteen met decoratieve verwerking van geel-groene baksteen; één van de stenen draagt het opschrift "Van Keerberghen & Boon/ Carreleurs/ Vilvorde". De bewaarde pui en bekronend paardenhoofd verwijzen nog naar de voormalige functie als paardenbeenhouwerij. Eenvoudige steekboogvensters en aflijnende houten kroonlijst op tandlijst en klossen.
Art-decogetint burgerhuis met boeiend volumespel, uit de jaren 1920. Een dynamisch aspect wordt bekomen door het gebruik van de tweezijdig uitspringende erker aan straatzijde, de ten dele afgeschuinde hoek en de verspringende bouwhoogten. Het intacte geheel dat is opgetrokken uit rode baksteen met sporadische verwerking van gele baksteen, onder meer voor een aantal muurvlakken en lateien, vertoont rechthoekige muuropeningen, gedeeltelijk met afgeschuinde bovenhoeken; ze zijn voorzien van hun oorspronkelijk houtwerk met karakteristieke roedeverdeling. De rechthoekige deur heeft een luifel op typische art-decoconsoles.
Negentiende-eeuws hoekpand met de Rivierstraat, acht traveeën en twee bouwlagen onder rechts afgewolfd, pannen zadeldak. Bepleisterde en beschilderde lijstgevel met rechthoekige bovenvensters met uitgewerkte borstweringen en bekronend hoofdgestel. Blind venster in de zevende travee. Verbouwde begane grond.
Drie gelijkaardige rijhuizen van twee bouwlagen met art-nouveaureminiscenties, uit het begin van de twintigste eeuw, bij het kadaster ingetekend in 1913. Lijstgevels, gemarkeerd door een centraal tot dakvenster verhoogd gedeelte en variabele venstervormen. Het ensemble vertoont een polychroom accent door verschillend materiaalgebruik, bestaande uit diverse kleuren baksteen in combinatie met arduin. Typische tegeltableaus en sierlijk uitgewerkte muurankers verwijzen naar de art nouveau. Aangepaste begane gronden.
De tramlijn zwenkt de Leuvensestraat in en benadert de stoep tot op geringe afstand. De sporen zijn er nog, maar de huizen hier afgebeeld, tot bij de Kattestraat (gemakkelijk terug te vinden, daar op de hoek ervan de lantarenman boven op een ladder zit voor nazicht van de verlichting), zijn er niet meer. Ze werden met de grond gelijkgemaakt toen er werken werden uitgevoerd voor de aanleg van de Hendrik 1-lei. Het derde gebouw (laagbouw) en de Kattestraat vielen in het tracé van de Hendrik I-lei en kwamen in aanmerking voor nieuwbouw (respectievelijk het huidige grootwarenhuis en de winkel ernaast). In de diepte worden de torens van de Onze-Lieve-Vrouwekerk-tenTroost opgemerkt. (n.v.d.r. Hendrik I-lei moet vervangen worden door Nowélei (Jean-Baptiste))