DATABANK VILVOGRAPHIA

STRATEN – PLEINEN – PLAATSEN

RIDDERSSTRAAT

Type: gemeenteweg
Ligging: Centrum
De Riddersstraat is een zijstraat van de Nowélei (Jean Baptiste), en maakt de verbinding met de Trooststraat. Vroeger (voor de eerste wereldoorlog) was de Riddersstraat een zijstraat van de Kattestraat. Bij de aanleg van de Nowélei (Jean Baptiste) verdween de Kattestraat.
Zie Kattestraat

Coördinaten:

Lambert 72
154 173,18 m
179 795,14 m
Lambert 2008
654 171,76 m
679 796,11 m
WGS84 DMS
50°55'42,42" NB
4°25'41,21" OL
WGS84 graden
50,92845°
4,428114°
Web Mercator
492 935,44 m
6 608 647,06 m

📍 Bekijk locatie op OpenStreetMap

Historiek

Huidige naam: Riddersstraat

Oorsprong:
Het gaat hier om één van de oudere straten van Vilvoorde die in 1441 bekend stond als de "Coestraete" (?). De herkomst van de huidige naamgeving blijft nog een discussiepunt: volgens J.F. Verbruggen (gewoon hoogleraar i.r. zou de naam verwijzen naar een verblijfplaats van ridders die de stad moesten verdedigen, volgens geschiedkundige Meskens zou het eerder gaan om de aanwezigheid van een onderkomen voor ridders op doorreis.

Bron: Van Durme, L., (2021) “Ridderstraat en Kattenstraat”, Handelingen van de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie 93(1), 423–449.

In de Handelingen van 2017 legt Bram Vannieuwenhuyze op voortreffelijke wijze de problematiek van de naam Ridderstraat bloot. Daarbij verwerpt hij de verklaring van die naam op basis van rund-, runder- uit ontrond Germaans "hruntiz- , die Maurits Gysseling in 196o ook voor de naam Ruddervoorde voorgesteld had. Te recht, want, naast de lngveoonse uitval van n met compensatierekking i > î, levert ook de i in het woord problemen op: het Gents kende niet rin1d, maar rend, rendek eu, nu rendsbeeste. M. Gysseling had die verklaring overigens zelf in 1983 al op de helling geplaatst en voor de naam Ruddervoorde 1089 Ridarvorda ridder 'ruiter' gesuggereerd. Voldoet ridder 'ruiter' echter effectief om de naam Ridderst raat te verklaren of heeft het woord hier een andere betekenis? In een poging om het raadsel te ontsluieren worden hierond er een aantal vroeg geattesteerde Ridderstrate op een rij geplaatst, waarbij bijzondere aandacht uitgaar naar hun inplanting in de middeleeuwse stedelijke ruimte.

RlDDERSTRAAT 'PROSTITUTIEBUURT'?

Algemeen valt op dat heel wat stedelijke Ridderstraten een centrale ligging kennen. Anderzijds zet de inplanting van de vier Gentse Ridderstraten aan tot het denkspoor "Ridderstraat > prostitutiebuurt". Op het eerste gezicht een contradictoir gegeven: men treft de middeleeuwse bordelen veeleer aan in de nabijheid van de stadswallen. De historiek van de geografische evolutie van de stedelijke prostitutie brengt hier echter nuancering. Van de vroege middeleeuwen tot 11de/12de eeuw was de prostitutie algemeen aanvaard. Veelal lagen de bordelen toen in de nab ijheid van de marktp laats en van de grote verkeersstraten, niet zelden nabij publieke waterputten In de 13de eeuw maakte verdraagzaamheid plaats voor regelgeving, stigmatisering en repressie. Met uitzondering van de gemengde stoven, die verkapte bordelen waren en derwijze een dubbele moraal weerspiegelen (tolerantie naast verdrukking), werd het zgn. oudste beroep ter wereld gebannen naar de periferie van de stad. In 1265 legde gravin Margareta van Vlaanderen en Henegouwen de Bergense prostituees zelfs vestimentaire verplichtingen op. Aangezien Mnls. riddere en Lat. miles naast 'ridder', ook 'ruiter' en 'soldaat' betekenen, kan men zich even de vraag stellen of de Ridderstraten in aanvang soms amusements-, inz. prostitutiebuurten voor militairen waren.
Zulks kan evenwel niet het geval zijn geweest. Buiten Gent kunnen Ridderstraten nergens rechtstreeks met prostitutie in verband gebracht worden. De situatie in Gent zelf kan als volgt worden verklaard. De Ridderstraat aan de Houtbriel is de enige van de vier naamgenoten die van oudsher haar naam draagt. Verwijzend naar een notoire prostitutiebuurt gaf die naam aanleiding tot appellativering: Ridderstraat > een ridderstraat 'hoerenbuurt', vandaar het alternatieve gebruik (alias, gheseyt). Men mag niet vergeten dat het centrum van de middeleeuwse grootstad Gent (ca. 50.000 inwoners) één groot web van prostitutiebuurten vormde. Markante obscene namen van andere prostitutiestraten viel dezelfde soort van vermenigvuldiging te beurt: Kontentast, Nodenaysteeg, Schuddeveestraatje, Zeertstraatje, .. . en er waren er meer in de stad, zoals overigens ook de naam Stoofstraat uit de schemerzone tussen zindelijkheid en zinnigheid. Vaak reisden dat soort namen verder af naar het platteland. Zij prikkelden de verbeelding blijkbaar het meest. Zo bereikte Schuddeveestraat eerst Geraardsbergen en vervolgens een landelijk dorp als Everbeek. De naam Lepelstraat ondernam een soortgelijke odyssee. De wieg van alle Lepelstraten kan moeiteloos gezocht worden in het Antwerpen van de 14 de eeuw. In latere tijd, meer bepaald in de 15de en 17de eeuw, hebben dichters als Bredero (De Spaanse Brabander), Huygens (Trijntje Cornelis) en Ogier hun best gedaan om de Antwerpse Lepelstraat als geijkte naam voor een buurt van plezier op de kaart van de Lage Landen te zetten. De literaire eruptie kreeg extra vleugels doordat ze plaatsvond in de tijd van de 'Brabantse expansie'. En zo ging het met de Lepelstraat van Antwerpen naar Temse, Lokeren, Laarne, zelfs naar Elene en Michelbeke (en verder ook naar de andere Vlaamse provincies).
Het overwaaien van namen is een algemeen bekend fenomeen. Zoals dialectkenmerken vaak van de ene stad naar de andere 'gekatapulteerd' worden, ontlenen straten en zelfs reeksen van straten van een bepaalde stad vaak hun naam aan die van een andere. Zo constateert men in Dendermonde een pak namen die men ook aantreft in de grote zusterstad Gent: Berouwstraat, Hoogpoort, Koornaard, Korte Munte, Ridderstraat, Savaanstraat, Scheldestraat, Stoofstraat, Zuivelsteeg, ook nog een Kontentast.

RIDDERSTRAAT 'RUITERIJSTRAAT'?

Schuilt in de naam Ridderstraat soms riddere 'ruiter'? Komt de middeleeuwse stedelijke ruiterij hier plots in beeld? Uit de kroniek van Galbert van Brugge (1127/28) kan men in ieder geval opmaken dat Gent al in het begin van de 12de eeuw een gemeenteleger had. Het trad op naast het grafelijke leger, dat in de loop van de 12de eeuw al veel van zijn glans verloren had. In steden zoals Gent en Brugge vormde de ruiterij van de poorters een belangrijk onderdeel van het gemeenteleger. Volgens hun vermogen waren de rijkste poorters ver plich t een st r ijdpaard (M nl. ors > ers) ter beschikking te houden. In een keur aangaande de inrichting van de ruiterij van de poorters van Brugge uit 1292/93 verneemt men: dat so wat manne die ghegoedt es tote drieduzentigh ponden iof daer bouen die portre es in Brucghe moet ouden een hers dat xl lb coste. Ontlenen de Ridderstraten nu hun naam aan de ' poorterlijke' ruiterij? Neen, want de poorters bewoonden niet één straat, maar het hele territorium van de stad en de Ridderstraten kan men zich evenmin voorstellen als straten waar de stedelijke ruiters oefenden of in paraatheid gebracht werden. Noch in de Gentse, noch in de Brugse stadsrekeningen treft men overigens de term riddere aan m.b.t. de stedelijke ruiterij.

RIDDERSTRAAT 'UITWIJKBUURT VOOR RIDDERS VAN HET SUBCASTRUM NA DE ONTMANTELING ERVAN'

De masterscriptie van Helena Vanommeslaeghe Ridderschap in stedelijke context. Vlaanderen en de omringende landsheerlijkheden in de twaalfde eeuw (UGent, 2008/ 2009) werpt wellicht een beter licht op de betekenis van riddere in de naam Ridderstraat. Het ridderschap vindt zijn oorsprong in de zgn. grafelijke ministerialiteit, van oorsprong onvrije dienstadel, waarvan de militaire tak een belangrijk onderdeel vormde. De militaire ministeriales, later milites castrenses genoemd, vormden het garnizoen dat instond voor het bewaken van de grafelijke burcht, het escorteren van de graaf op zijn veldtochten én het in toom houden van de ontluikende aanpalende stad. Daarom bestond op veel plaatsen lange tijd een sterk spanningsveld tussen ridders en poorters.
In Vlaanderen verdween de ministerialiteit al grotendeels in het begin van de 12de eeuw. De subcastra, waarover hieronder meer, werden opgedoekt. Sommige ministeriales trokken weg uit de stad, vestigd en zich erbuiten in eigen burchten en werden zelfs roofridder. Anderen vestigden zich in de stad en zetelden als ridder niet zelden naast de poorters in een en dezelfde gilde. Anderzijds steeg de stedelijke elite van rijke handelaars al snel in aanzien en kon ook toetreden tot de adel, tot de ridderstand dus. Uiteindelijk versmolten beide groepen.
Het valt op dat de naam Ridderstraat in stedelijke context veelal aangetroffen wordt in de nabijheid van de grafelijke burcht (zie het bovenstaande corpus). Hieruit kan men afleiden dat de naam verband houdt met dat soort van ontheemde ridders. Als erfgenaam van de ministeriales bewoonden de ridders aanvankelijk het gedeelte van de grafelijke burcht dat hun toegewezen was: het subcastrum of de buitenburcht die met het castrum of de grafelijke burcht zelf een zgn. dubbelburcht vormde. In de Vlaamse toponymie verschijnt het subcastrmn later veelal als Oudburg, Oude Burg.
Heel wat auteurs hebben zich gebogen over de betekenis van die naam. Lettend op de min of meer rechthoekige vorm van de subcastra voeren sommigen aan dat de naam Oudburg in Gent ( 1187 Veteri Castello in Gant; 1281 Oudenborch; 1308 van der Auderboerch) en Brugge ( 1089 in Castello Forinseco, 1120 in Veteri Castello, 1279 in dOudenburgh, 1274 uter Ouderburgh) mogelijk verwijst naar een tot de Romeinse tijd opklimmende versterking en stellen voor archeologisch onderzoek af te wachten. M.b.t. die opvatting kunnen alvast lessen getrokken worden uit de casus Aardenburg, met Burg 1277 i11 loco qui dicitur Burgh, 133 ,in die Buergh en Oudburg: 1372 kop. ca. 1475 in die Hou.de Borgh, ca. 1390 in dHoude Buerch. Zoals in Gent en Brugge komen hier dus zowel Burg als Oudburg voor, maar: de Aardenburgse Burg bevindt zich op de plaats van het castellum zelf, de Oudburg op een complex ernaast. Tot op grote hoogte is de situatie vergelijkbaar met die in Oudenburg, waar uitgerekend de Burg het centrum van het Romeinse castellum bedekt. Archeologisch o nderzoek afwachten lijkt derhalve een weinig zinvolle optie.
M. Gysseling riep voor de naam Oudburg de volgens hem vroegere betekenis van het woord oud in, die hij eerder, in navolging van R. Möller (Möller 1985), had herkend in namen als Oudenaarde en vooral Ouden berg (Geraardsbergen): ' hoog'. Voor de naam Oudburg leidde h ij 'hoog' af van de nog oudere betekenis 'groot, ruim', zoals in Germaanse persoonsnamen waar ald veeleer 'groot' dan 'oud' betekent. De latere evolutie 'groot, hoog'> 'oud' noemt M. Gysseling 'specifiek Germaans'. Net zoals de Oude Burg van Brugge, is de Oudburg van Gent inderdaad uitgestrekter dan de ernaast gelegen Burg. Denk ook aan Veurne met in 1105 de binnenburg, de eigenlijke burg, en de er ringvormig omheen liggende buitenburg. Ook in Brussel, Leuven en Maastricht zou de naam 0ude Burg veeleer als 'grote burg' op te vatten zijn. M.b.t . Gysselings genoemde opvatting kan men oud 'hoog' voor een naam als Oudenberg inderdaad als plausibele verklaring aanvaarden. Voor de naam Oudburg is oud 'groot' echter minder voor de hand liggend: nergens wordt "Kleine burg / "Lettelburg als tegenhanger genoteerd, nergens komt oud in andere toponiemen met de betekenis 'groot' voor.
Mede op basis van zijn vernieuwende studie over de vrouwelijke adjectiefflex ie in het Oudnederlands kwam J. Van Loon tot de conclusie dat de Gentse naam Oudburg een relatief jonge datering moet worden toegekend: niet oud er dan de 10de 11de eeuw.
Hiervoor voert hij aan:
1. het voorkomen van vooral vormen met de innoverende Mnl. pronominale flexie (Oudenburg > ca. 1100 Ouderburg);
2. de permanente aanwezigheid van het bepaald lidwoord (van der Ouderburg). Naamkundig opponeerde Oudburg volgens hem mogelijk met "Nieuwburg (= ca. 940 kop. 10de eeuw in Novo Castello).
Zoals in Brugge en op andere plaatsen vormden in Gent de Burg (het latere Gravensteen) en de Oud burg (een erbij aansluitend complex van bijna 5 ha) een zgn. dubbelburch t. De Oudburg behield lange tijd een semimilitaire functie, vormde tevens het kwartier van de ledertouwers, werd zelfs de zetel van een kasselrij, maar mag zeker niet worden verward met vrije pre-urbane handelsnederzettingen zoals die van de Gentse Hoogpoort. Wat de oorsprong van de naam Oudburg betreft, treedt J. Van Loon het standpunt bij van A. Koch en C. Wyffels, die de Oudburg omschrijven als 'een bevolkingsnederzetting naast de grafelijke versterking, maar die er oorspronkelijk een geheel mee vormde, in die zin dat beide binnen dezelfde versterkingsgordel lagen .. . wanneer evenwel, d oor de oprichting van een nieuwe urbs of versterking van kleinere omvang, de nederzetting geen deel meer uitmaakte van die nieuwe urbs (d.i. de huidige Burg) ging men de nederzetting logischerwijze vetus urbs, oude burg, heten'.

In het licht van wat wij nu weten m.b.t. de ministeriales en de lotgevallen van hun nazaten de ridders kan aan de naam Oud burg, Oude Burg een concrete histo rische invulling worden gegeven: 'ontmanteld subcastrum, voormalig deel van de burg'. Het demilitariseren van de subcastra laat zich situeren in de eerste helft van de 12de eeuw. Vgl., erg sprekend: (nog operationeel) in Brugge 1089 in Castello Forinseco, in Veurne 1105 Butanburgh - (niet meer operationeel) in Brugge Oudeburg 1120 in Veteri Castello, in Gent Oudburg 1187 Veteri Castello.

CONCLUSIE

De Ridderstraten kunnen pas ontstaan zijn in de loop van de 12de eeuw, als uitwijkplaats voor ridders van het opgegeven subcastrum. Wat nog meer voor de Kattenstraten zal biijken, geldt ook voor de Ridder straten: in latere tijd treft men ze ook buiten de steden aan. Daar kan dan alweer de regel worden ingeroepen van de vermenigvuldiging ten gevolge van de toponymische invloed van de (groot)stad op het omliggende.

SINT-ROCHUSKAPEL IN DE RIDDERSSTRAAT

Ooit een eenvoudige spitsboognis onder geprofileerde waterlijst, ingewerkt in de gevel van een sterk aangepast bedrijfsgebouw dat mogelijk opklimt tot de tweede helft van de negentiende eeuw. Het plaasteren heiligenbeeld dat aanwezig was bij de inventarisatie van bouwkundig erfgoed ( Bouwen door de eeuwen heen - Ministerie van Nederlandse Cultuur - 1975 - actualisatie 2002-2003 H. Kennes) is later vervangen door een schildering van Sint-Rochus, gesigneerd R.Bonte. Ondertussen afgebroken in het kader van een ontwikkelingsproject (2025)

Riddersstraat - kad
Beeltenis van Sint-Rochus
Rochus van Montpellier (Montpellier, 1295 – 1327) is een Franse heilige. Men rekent hem tot de zes pestheiligen. Hij was de enige zoon van Joannes en Libera, die hij verloor toen hij 20 jaar oud was. Zodra hij kon, gaf hij zijn geërfde vermogen aan de armen en vertrok in 1317 te voet naar Rome. Onderweg verpleegde hij zieken, bij voorkeur pestlijders, en verwierf spoedig naam, omdat hij sommigen genas door het kruisteken over hen te maken. Op de terugreis werd hij te Piacenza zelf door de pest aangetast. In de iconografie wordt hij daarom vaak met een open been afgebeeld. Hij trok zich terug in een bos en werd daar door een engel genezen. Bij zijn terugkeer in Montpellier werd hij op bevel van zijn oom als spion gevangengenomen. Hij verbleef vijf jaar lang, tot aan zijn dood, in de gevangenis. Toen hij stierf verscheen er een engel in glanzend licht die verkondigde dat allen die Rochus aanriepen tegen de pest, genezen zouden worden. Dit verhaal ging onmiddellijk rond in Montpellier. Zijn oom liet zijn lichaam met veel eerbied wegnemen en liet vele lijkdiensten opdragen als schuldbekentenis.
Ofschoon nooit officieel heilig verklaard, vond al in de 14e eeuw zijn naam de weg naar het missaal en wordt zijn feest op verschillende dagen gevierd (16, 17, 18 of 30 augustus). Hij is de patroon tegen pest en besmettelijke ziekten, hij wordt gerekend tot de 14 noodhelpers. In Montpellier staat zijn patroonskerk, de Sint-Rochuskerk.
Sint-Rochus is o.a. de patroonheilige van de stad Aarschot. In Aarschot viert men de Sint-Rochusverlichting, ontstaan uit een belofte van de inwoners om op de vooravond van zijn naamfeest kaarsjes te ontsteken als de ze gespaard zouden blijven voor de pest. Sint-Rochus zou de Aarschottenaars al meermaals van de Zwarte Dood hebben bevrijd. Uit dankbaarheid daarvoor werd aanvankelijk het stadhuis jaarlijks met kaarsjes verlicht op 15 augustus. Rond 1850 raakte deze traditie steeds meer verspreid doorheen de gehele stad. Het evenement is erkend als immaterieel cultureel Vlaams erfgoed.

Bronnen

  • Wauters A. — Histoire des environs de Bruxelles - Vol. II 471
  • 1441 - 'Rdderstrate'

  • Nauwelaers J. — Les quatre Gildes de Vilvorde. Le Folklore Brabançcon - 16de jaargang nr. 986 juni 1937 blz 456
  • 1450 - 'située rue des chevaliers, anciennement appelée Coestraete'

  • Algemeen Rijksarchief - Schepengriffie — Contracten en Goedenissen (1504-1517)
  • 1512 - die ridderstrate'

  • Jacob van Deventer (1560)
  • Riddersstraat - kad
    Riddersstraat - Jacob van Deventer
  • Kabinetskaart door J. J. F. graaf de Ferraris (Oostenrijkse Nederlanden en het Prinsbisdom Luik" - 1772)
  • Riddersstraat - kad
    Ridderstraat - Ferraris
  • Algemeen Rijksarchief - Verkoop van Nationale Goederen — V.B.N. - 6 - 131
  • 1799 - 'dans la Deridderstraet'

  • Primitief kadastraal plan Sectie D, blad 6, 'De Stadt' (1830-1834)
  • Riddersstraat - kad
    Riddersstraat
  • Kadastraal plan Popp (1842-1879)
  • Riddersstraat - kad
    Riddersstraat (Atlas cadastral parcellaire de la Belgique”, P.C. Popp, 1842-1879, )
  • Archief Stad Vilvoorde Roolijnplan
  • Riddersstraat - plan
    Riddersstraat - plan
    Rooilijnplan Koninlijk Besluit 05/06/1889
    Op het rooilijnplan staat het ontwerp van de nieuwe laan (aanvankelijk Jean Portaelsstraat - goedgekeurd door de gemeenteraad 1897) aangegeven, wat later de Nowélei (Jean Baptiste) zou worden, in het verlengde van de Schaarbeeklei, en later doorgetrokken richting Mechelen (Hendrik I-lei). Op te merken is dat de Kattestraat vlak naast deze nieuwe laan is gelegen, en aldus zal verdwijnen. De Riddersstraat werd doorgetrokken tot de Nowélei (Jean Baptiste).

  • Luchtfoto (1920)
  • Begijnhof - plan
    Luchtfoto 1920
  • Waroquiers Jules Stratenplan (1906)
  • Begijnhof - plan
    Stratenplan 1906 - J.Waroquiers
  • Jammart — Vilvoorde in beeld in 1955
  • Riddersstraat - vroeger
    Riddersstraat 10

    Ter hoogte van het vroegere nummer 16 stond een voormalig dienstgebouw van een brouwerij, waarvan de constructie zou kunnen dateren uit de 17de-18de eeuw. Het was een baksteenbouw met een bekleding van zandsteen; topoculus van baksteen en drie oude vierkante venstertjes. De traveeën waren afgedekt met een zadeldak (pannen); volledig verdwenen.

    Riddersstraat - vroeger
    Riddersstraat 24
    Riddersstraat - vroeger
    Riddersstraat 32
    Riddersstraat - vroeger
    Riddersstraat 33 ) - Bij renovatiewerken zou hier nog het jaartal 1694 aangetroffen zijn op een houten balk.
    Riddersstraat - vroeger
    Riddersstraat 39
    Riddersstraat - vroeger
    Riddersstraat 47
    Een aantal huisjes maakten deel uit van de boerderij van het klooster van Onze-Lieve-Vrouw-ten-Troost. In de jaren '60 van vorige eeuw werd een programma opgesteld tot sanering van ongezonde woningen. Bij aankoop (afbraak) werd een subsidie toegekend door de overheid. Het stadsbestuur heeft zodoende systematisch talrijke kleine (arbeiders)huisjes aangekocht en afgebroken. Op de hoek van de Riddersstraat en Trooststraat werd op de vrijgekomen grond in samenwerking met de Inter-Vilvoordse Maatschappij voor Huisvesting een sociaal huisvestingsproject gerealiseerd.
    Riddersstraat - vroeger
    Hoek Riddersstraat - Trooststraat (bron Google maps)
  • Foto's - e.a.
  • Riddersstraat - vroeger
    Pentekening - Riddersstraat - hoek Trooststraat (onbekend)
    Riddersstraat - vroeger
    Riddersstraat 33 (restaurant 't Riddershof - (c) Kennes Hilde 2003) - zie hoger 1955 (Jammart)
  • Bedrijven - handel - activiteiten

  • Riddersstraat 7 - P.M.S. Pschycho Medisch Sociaal Centrum (1993)

    Riddersstraat - vroeger
    Riddersstraat 31 - café 'Bij Buiske' (1993)
    Riddersstraat - vroeger
    Riddersstraat 37 - haarkapper Johan (1993)

← Terug naar databank