STEENKAAI
Type: gemeenteweg
Ligging: wijk Centrum & Broek
Coördinaten:
📍 Bekijk locatie op OpenStreetMap
Toponymie
Huidige naam: Steenkaai
Laterale weg langsheen het kanaal Brussel-Zeeschelde, vanaf de grens met Brussel tot aan de Vlaanderenstraat.
Oude benaming: Vaertstraet, Steenkaeij
Oorsprong:
Brugse Stadsrekening (1338-1339 oude stijl)
Deze Brugse stadsrekening verschaft interessante inlichtingen over een Vilvoordse zakenvrouw, die een sprekende naam droeg: 'Vergriele Platewijf van Vulvorde'. Mevrouw Griele Platewijf kwam regelmatig naar Brugge. Ze leverde allerlei stenen voor de openbare werken van de Zwinstad. In 1339 verkocht ze daar 189 voeten tafelments, grondslag voor een verhoogde opbouw, bovenvloer, gebint of kroonlijst, 200 voeten trappen, of stoepen met treden, en verder winkele of hoekstenen, corbelen of kraagsteen of uitspringende steen, zillen of drempels, maetsordunen of gesneden arduin. In een andere levering verkocht ze twee lasten en een vierendeel Brabantse kasseistenen en daarna nog een last van deze kasseien. In deze drie kopen bezorgde ze steen voor een waarde van 42 pond 19 schelling 4 penningen. De lakennijverheid en de handel in steen waren de voornaamste economische bedrijvigheden van de stad Vilvoorde waren in de 14e eeuw. Het vervoer van deze materialen geschiedde toen langs de Zenne.
Historiek
De Steenkaai ontstond na de aanleg van de vaart midden de 16de eeuw als laterale weg (of jaagpad) om toe te laten dat paarden trekschuiten konden voorttrekken. Dagelijks trokken paarden de grote, platte schuiten naar Willebroek en terug. In Klein-Willebroek stapten de passagiers over op grote zeilschepen of heuden die over Rupel en Schelde naar Antwerpen voeren. In 1575 vaardigde de overheid een ordonnantie uit die bepaalde dat het traject Brussel-Willebroek maar vijf uur mocht duren. In Brussel vertrokken de schuiten ’s winters om 7 uur en in de zomer om 6 uur. De pachter van de lijn moest zijn schepen zo uitrusten dat ook hooggeplaatste lieden comfortabel konden reizen. In 1573 gebruikte men voor het eerst een met ijzer belagen schuit die door vele paarden werd getrokken om het ijs op de vaart te breken.
Jagen is het voortbewegen van een schip door trekken aan een touw. Het is het meest bekend van de trekschuit, maar jagen is veel ouder. Het was gebruikelijk voor alle schepen bij ongunstige wind en gebeurt soms ook tegenwoordig nog (machinaal) in sluizen.
Het is pas in een latere fase dat economische activiteiten zich ontwikkelden aan de Steenkaai.
Er waren in het verleden volgende activiteiten gevestigd:
BOSQUET A. - Invoer van inheems hout & mechanische zagerij (1924 – 1927)
LAUWAERT B. & Cie - Aanleggen van spoorwegen (1951 - 1991)
HENRI DE WEERT & FILS - Houthandel (Opgericht 1877) - s.a. Deweert H. & Fils Ancienne Maison (1926-1939)
KOEKOEKX gebr. - Groothandel in bouwmaterialen ( x - 2025)
4 FONTEINEN ontwikkelingsproject (vanaf 2026)
"Mottay & Pissart N.V.", firma voor de regeneratie van minerale oliën. De fabriek bestond uit een conglomeraat van twintigste-eeuwse functionele constructies, grotendeels opklimmend tot circa 1924; fragmentarisch bewaarde vierkante schouw van baksteen, op het kadaster ingetekend in 1939; ze werd opgetrokken in functie van een oude stoominstallatie waarvan de ketel als opschrift "Jacques Piedboeuf/ 1911 No 9465 11K./ Jupille (Belgique)" droeg (de plaat met opschrift werd vroeger bewaard in de fabriek). De schouw, versterkt met ijzeren banden, werd in de jaren 1980 2,5 m ingekort.
In 1887 werd een buskruitfabriek opgericht: de fabriek 'Les explosifs Favier', in de volksmond
't Poeierke genaamd.
Als basis gebruikte men nitraat explosieven. Dit is een mengsel van alkali-nitraat of ammoniumnitraat
met brandbare stoffen. De eerste vermelding van explosieven op basis van ammoniumnitraat
gaat terug tot 1867, maar de industriële vervaardiging van explosieven van dit type
gebeurde door een voormalig werktuigkundige, Andre Favier (1837-1889). De productie van
de nitraat explosieven, algemeen bekend als explosifs Favier, groeide snel in Frankrijk. De
gebruikte productiemethode garandeerde een zeer innig mengsel, dat een goede explosieve
gevoeligheid gaf. Naast de matige productiekosten, hadden deze explosieven nitraat het voordeel
dat ze minder gevoelig waren voor schokken of vuur (?!)
De explosieven bestonden uit een gecomprimeerde holle cilinder gevuld met 91,5 % nitraat
van ammoniak en 8,5 % van mono-nitro-naftaleen. De patronen werden verpakt in papier verzadigd
met paraffine-was, en daarna gedompeld in warme paraffine om om ze waterdicht te
beveiligen.
Tijdens de eerste wereldoorlog werd de fabriek stilgelegd, pas in februari 1918 wordt de productie
opnieuw opgestart. Op het einde van wereldoorlog I lieten de Duitsers alles wat niet te
heet of te zwaar was achter. Opslagplaatsen van explosieven en munitie bleven onbeheerd en
onbewaakt achter, over heel het land. Op het grondgebied van Vilvoorde moeten er op een
gegeven moment 200 (!) onbewaakte wagons met munitie achtergebleven zijn. De bevrijdende
troepen, Belgen, Fransen en Engelsen, wilden er zo snel mogelijk vanaf. De munitie die de
Belgische troepen buit maakten, werden o.a. verkocht aan de buskruitfabriek Favier, die het
buskruit zou recycleren. De hoeveelheid explosief materiaal in de fabriek moet redelijk groot
zijn geweest: rond de 40 ton explosief materiaal (perdiet) in plaats van de vergunde 10 ton.
De fabriek was op dat ogenblik niet meer vergund, de vergunningen liepen maar tot 1917.
Omdat de fabriek gedurende de oorlog had stilgelegen meenden de bestuurders dat ze met
die vergunning nog konden verder werken. Ironisch genoeg moet de bestuurder van de fabriek
de dag voor de ontploffing een aanvraag voor vernieuwing ervan hebben ingediend (althans
volgens hemzelf).
Op de plaats van de ontploffing was er een krater met een diameter van 30 meter en 6 à 8 meter diep. Het getroffen gebied was ondertussen het speelterrein van plunderaars geworden: vooral het zink van de daken van fabrieken was gegeerd. De gendarmerie moest dag en nacht patrouilleren in het gebied om diefstallen te ontmoedigen.
In 1909 kwam Frédor De Bock (De Bock Fr. s.a. - activiteit: optrekken van nijverheidsgebouwen
van 1909 tot 1923. Aantal werknemers gemiddeld 20).
zich installeren om de rechteroever van het kanaal, in de buurt van de 'Drie Fonteinen'. Hij
bouwde er magazijnen en burelen, welke verbonden werden met een industriële spoorweg
{hiertoe werd in 1908 de Société Anonyme du Chemin de Fer Industrie! Port de Vilvorde opgericht
afgekort CFI ) en onmiddellijk gesitueerd waren tegenover het kanaal. De gekozen plek
was bijzonder nuttig voor alle aan- en afvoer. De ontwikkelde activiteit door Frédor De Bock
was waardevol en bood kansen om belangrijke activiteiten te ontwikkelen.
Zo bouwde hij een sterke reputatie op. In het kader van de expansie, was het noodzakelijk om
de primitieve gebouwen aanzienlijk uit te breiden, en weldra werden deze vervangen door
grotere constructies waarin o.a. magazijnen, werkplaatsen voor schrijnwerkerij en metaalconstructies
zich konden vestigen, aangevuld met ruime burelen.
Zonder reclame, zonder grote publiciteit, maar enkel door het geleverde werk, werd het huis
de Bock één van de belangrijkste van het land.
Om de concurrentie voor te zijn en om te kunnen voldoen aan de talrijke vraag tot gebruik van
hulpstukken in gewapend beton in de bouw, besliste Frédor De Bock om samen met zijn zoon
in 1924 een nieuwe dochtermaatschappij op te richten onder de naam L'lndustrielle de Vilvorde',
met als doel de fabricatie en verkoop van zijn producten, in dewelke hij de belangrijke
functie vervulde van gedelegeerd bestuurder.
De gebouwen werden opgericht door de naamloze vennootschap Anciens Etablissements
Frédor De Bock (De Bock Fr. Ane. Ets .. s.a.: algemene bouwonderneming van 1924 tot 1932
met gemiddeld 23 werknemers, maximum 28 in 1926). Gesitueerd tussen de Harensesteenweg
en het kanaal, gescheiden door de Zenne, waarop een brug in gewapend beton was gebouwd,
had dit onroerend goed met drie verdiepingen een vloeroppervlakte van 30.000 m2
.
Volledig gebouwd in gewapend beton, en immense zalen omvattende, werd het bediend door
de industriële spoorlijn en het kanaal. Er was een kade aangelegd voor het lossen en laden
van schepen.
Het voornaamste doel van dit bedrijf was oorspronkelijk om verschillende delen in gewapend
beton dienstig voor de bouwsector te fabriceren en te verkopen.
Het gebouw, met zijn unieke ligging, zijn concept en met de moderne middelen die werden ter
beschikking gesteld van de gebruikers, was één van de mooiste en belangrijkste industriële
gebouwen die zich aan de boorden van het kanaal bevonden.
De Bock Frères Ets s.a. waren een algemene bouwonderneming en de opvolgers van De
Bock Fr. Ane. Ets s.a., gevestigd aan de Steenkaai 51 van 1932 tot 1963, met gemiddeld 17
werknemers.
Het bedrijf verhuisde naar Machelen in 1963.
Naast dit bedrijf was er nog De Bock Ets (div. Résines) Steenkaai 51 met kunststofverwerking
(containerhuizen - model aan de Mechelsesteenweg) als activiteit van 1959 tot 1963.
Volgende bedrijven kregen onderdak in de gebouwen:
De Filature de Vilvorde n.v. was actief van 1926 tot 1958
Er werkten gemiddeld 172 werknemers (1948 : 299). De activiteit verhuisde naar het nummer 517 in 1949 en werd opgeslorpt in 1957 door de nv Verenigde
Spinnerijen en Weverijen Cleppe en Claebout uit Heule.
La Doublure Beige nv actief sedert 1936 met het vervaardigen van voerstoffen in kunstzijde, wol en katoen
Marereel & Windfohr sedert 1932 – Looierij
Parquets Excelsior sedert 1931 - Mechanische parketvloerfabricatie
La Maille s.a.
Textile de Mariakerke s.a. katoenweverij vanaf 1926
Société Francaise des Huiles Minérales - Depot van zwarte en vette oliën
Ets Van Hoff
Manufacture Belge de Dentelles Mécanique
Manusac
Fondation C0
Transfer
Semper Zeepziederij (Naaimachines vanaf 1951)
Onder andere volgende bedrijven vestigden zich later ook nog in de gebouwen aan de Steenkaai:
- Betorix nv (nv Subelco) Fabriek van betonblokken van 1973 tot 1979 met gemiddeld 21
werknemers (max 25 in 1976). In 197 4 overname door CBR (Cimenteries et Briqueteries Réunies).
In 1978 verhuist de productie naar Luik (1980 overname door Nederlandse groep Bredero)
- Produits Chimiques et Verreries de Vilvorde fabricatie van glas en drinkbekers opgericht
1921
- Weber (industriële mortels - Betraci nv van 1980-1993)
- lntersport
- LS Flocking
- ea.
Zie eveneens Harensesteenweg 218-232.
Blanchisserie de Trois Fontaines s.a. (1953 - 1973) met een gemiddelde tewerkstelling van 125 (1972: 234)
Euroblan n.v. (1966 – 1998)
Initial Euroblan nv (Initial Friswit – Rentokil - Initial Textiles) (1998 – 2012)
Na de stopzetting van de activiteiten van de bloemmolens midden de jaren '80 van vorige eeuw nam de firma Matreco voor een tijd een klein deel van de gebouwen als kantoor in gebruik.
Steenkaai - Sluisstraat - Bloemmolens
Op 16 oktober 1995 verwierven de GOM VlaamsBrabant en de stad Vilvoorde het eigendomsrecht over de gewezen maalderij van de Molens Drie Fonteinen
op de rechteroever van het zeekanaal Brussel-Schelde. Diverse denkoefeningen over de herbestemming van het verkrotte complex leidden tot de conclusie dat
hergebruik van de kólossale structuur, opgebouwd rond drie enorme silo's, budgettair onhaalbaar was. Uiteindelijk viel de beslissing om de industriële gebouwen af
te breken teneinde het terrein van 1,3 hectare dat zo vrijkwam - na sanering van de bodem - voor nieuwe bedrijfsvestigingen gebruiksklaar te maken. Het
prijskaartje bedroeg goed 45 miljoen fr voor de aankoop van de site en het slopen van de gebouwen plus 8 miljoen fr voor de bodemsanering.
Zo'n 80 % van laatstgenoemde kost wou de provincie VlaamsBrabant voor haar rekening nemen. Het besluit van de Vlaamse regering van mei 1993 -
voorloper van het Vlaamse decreet op de vernieuwing van verlaten bedrijfsruimten van 19 april 1995 - opende perspectieven voor de revitalisering van verouderde
industriële sites.
"Volgens dit besluit konden vernieuwingsprojecten op een overheidssubsidie rekenen voor de verwerving van de panden (30%) en voor de herbestemming
ervan (90% ). De sanering van de Molens Drie Fonteinen werd het eerste pilootproject. Via subsidiëring van het Vlaams Gewest konden we de helft van onze
investering van circa 45 miljoen recupereren. We mochten bovendien rekenen op de financiële ondersteuning van de nv Novovil, de reconversiemaatschappij
die sedert 1987 actief is in het Vilvoordse", zei Cyriel Van Mellaert, voorzitter van de GOM Vlaams-Brabant op 24 april 1998 bij de start van de afbraak
van de bloemmolens.
Met het doel de site in de plannen voor de reconversie van de kanaal:zone te integreren, kocht de nv Novovil op 18 december 2001 het braakliggend perceel en
het Matreco-kantoorgebouw, dat later onder de sloophamer ging, van de GOM en de stad over voor de som van goed 38 miljoenfr.
Steenkaai - Bloemmolens - Tunnel
Er werd een tunnel aangelegd tussen beide oevers om bloemzakken te vervoeren via wagonnetjes. Deze werd ontworpen door professor Vrançois en aangelegd door aannemer Frédor De Bock. De tunnel werd ingehuldigd op 30 april 1910. Het betrof een stalen constructie die op een diepte van 3 tot 4 meter werd verzonken op de bodem van het kanaal en dit over een lengte van 78,40 meter (totale lengte 109,55 meter - diamter 2 meter). In 1940 bliezen de Engelsen de onderwatertunnel op die de sites van de Molens Drie Fonteinen op beide oevers van de vaart Brussel-Willebroek verbond. De vernieling beperkte zich niet tot de 'subway' maar het hele bedrijf moest eraan geloven. In 1941 startte de wederopbouw op de rechteroever. Een Amerikaanse luchtaanval bracht 1944 zware schade aan deze nieuwe gebouwen toe. Het complex, gelegen tussen kanaal en Zenne, herrees pas in 1950 volledig uit zijn as. De tunnel werd in maart 2015 deels blootgelegd tijdens de graafwerken voor de heraanleg van de Steenkaai. Spijts de belofte om deze op de een of andere maqnier als industrieel erfgoed te bewaren is deze helaas onder de steen verdwenen.
Langs de Steenkaai waren er vroeger onder andere nog volgende activiteiten gevestigd:
Bronnen
- Kaartboek 'De Abdij van Ter Kameren' (1719-1720)
- Kaartbladen opgemaakt door koninklijk ingenieur Villaret (Institut National de l’Information Géographique et Forestière, Saint-Mandé (France) - historisch-topografische kaart van het gebied tussen Gent-Doornik en Maastricht-Luik - 1745-1748)
- Kabinetskaart door J. J. F. graaf de Ferraris (Oostenrijkse Nederlanden en het Prinsbisdom Luik" - 1772)
- Inventaris van de primitieve plannen van het kadaster Sectie D, 'de Stadt' en sectie H, 'Vilvoorder Broeck' (1830-1834)
- P.C. Popp' Plan parcellaire de la ville de Vilvorde’ (geen datum – periode 1842-1879)
- Atlas der buurtwegen(1840)
- Topografische kaart — 1894
- Calderon, A. — Historiek der straten van Vilvoorde (1993)
- Jammart — Vilvoorde in beeld in 1955
- Luchtfoto's
- Postkaarten - Zichtkaarten
- Foto's
We zien de 'Steenkaai' naast de vaart, alsook een perceel grond (abcd) met een oppervlakte van 380 roeden (of +/- 1920 m²) dat eigendom was van de Abdij ter Kameren. Het was met gelegen tussen de vroegere achterste vleugel van het Tuchthuis (nu ter hoogte van de overwelfde Zenne en bouwblok 'Tybeert') en de vroegere ligging van de vaart (nu ter hoogte van de bouwblokken 'Cantecleer' en 'Nobel'); volgens de kadastrale legger was dit perceel in +/- 1860 eigendom van de Stad Brussel (deel van groter perceel met een oppervlakte van 1 ha 35 a 60 ca). De abdij werd immers opgeheven in 1796 ten tijde van de Franse bezetting. Het grondbezit van 550 ha werd toen verkocht.
De Steenkaai gaat .../... opgegraven stenen.
Fotoreportage 2006